کرج‌شناسی

ساخت کارخانه جهان چیت کرج در واقع، چرخشی در فعالیت‌های اقتصادی فاتح از تجارت به صنعت بود. این مسئله، لزوم تمرکز فعالیت‌های او در یک منطقه جغرافیایی مشخص را موجب شد. فاتح، کرج را به این منظور برگزید اما این انتخاب، در راستا و همسو با جریانی کلان‌تر نیز بود. در نیمه اول قرن حاضر شاهد شکل‌گیری واحد‌های صنعتی و علمی متعددی در کرج هستیم که از آن جمله می‌توان به صنایعی نظیر کارخانه قند، کارخانه ذوب آهن، صنایع نساجی مقدم، شرکت فرش ایران، نفت پارس و شرکت اِشتاد اشاره کرد و همچنین از مراکز آموزشی و پژوهشی‌ای چون دانشکده کشاورزی(مدرسه فلاحت)، تعلیمات حرفه‌ای کرج، مرکز اصلاح بذر و نهال، سرم سازی رازی و موسسه استاندارد نام برد. وجود این صنایع و موسسات مختلف در شکل‌گیری ساختار شهر ما نقش عمده‌ای داشته است. فعالیت‌های فاتح نیز در زمره این گروه قرار می‌گیرد. تاثیرات او در کرج به واسطه مجموعه‌ای از فعالیت‌های اقتصادی و در کنار آن برخی فعالیت‌های اجتماعی است که از این میان می‌توان به تاسیس چندین کارخانه و گارکاه، احداث مراکز آموزشی و بهداشتی و شکل‌دهی به دو محله شهری اشاره کرد. در این نوشته سعی خواهیم کرد به بازخوانی این فعالیت‌ها و بررسی تاثیرات آن‌ها بر شهر کرج بپردازیم. به این منظور، فعالیت‌های او را در پنج حوزه اقتصادی، اجتماعی، شهری، خدماتی و زیست محیطی مورد بررسی قرار خواهیم داد.

کرج؛ از شاهنامه تا 1389!

اگر بخواهیم بدانیم که تاریخچه منطقه ما چیست، باید به دنبال نشانه‌هایی بگردیم که ما را به اعماق تاریخ ببرند. یکی از این نشانه‌ها را چند سال پیش آقای خاتمی به دبیرکل سازمان ملل متحد داد، خشتی از تپه ازبکی کرج که مربوط به 7 هزار سال پیش می‌شد. یکی دیگر از مهم‌ترین این نشانه‌ها در منطقه ما قلعه‌ها هستند. احتمالا شما هم هنگام سفر در جاده چالوس، متوجه حضور تعداد زیادی از آن‌ها شده‌اید. سلسله قلعه‌های قلعه‌هایی که از اوین و درکه و دارآباد و سعادت‌آباد و حصارک تهران گذشته و به قُل‌اسفندیار، کلاک و حصار می‌رسد که حصار تا قبل از سلجوقیان، درحقیقت یک پادگان نظامی بوده است. از این‌جا به بعد، در دو شاخه ادامه پیدا می‌کنند: یک شاخه به سمت قزوین و دیگری به سمت چالوس می‌رود و ما رد قلعه‌ها را در سراسر این مسیرها می‌توانیم بگیریم. این قلعه‌ها چیستند؟ برای پاسخ به این سوال باید از روزگاران دور آغاز کنیم، زمانی که دنیا به سه امپراطوری بزرگ تقسیم می‌شد: ایران، توران و رم. هرکدام از این‌ها چیزی برای معامله و تجارت داشته که آن‌را به دو سرزمین دیگر عرض می‌کرده است. در این بین، ایران، مرز بین توران و رم بوده و از نظر ارتباطی، جایگاه ویژه‌ای در این میان داشته است. دو جاده مهم از ایران می‌گذشته: جاده شاهی و جاده ابریشم. جاده شاهی از زیر ارتفاعات البرز گذشته و جنوب خراسان در شرق ایران را به آذربایجان شرقی در غرب آن و از آن‌جا به انتاکیه متصل می‌کرد. جاده ابریشم هم با 15-12 کیومتر فاصله در زیر آن امتداد داشت. اولی، مختص سلاطین و بزرگان بود و دومی به بازرگانان و تجار اختصاص داشت و هرکدام باید فقط از مسیر ویژه خود تردد می‌کردند. حد فاصل این دو جاده در کرج، سرحدآباد است که کارش جدا نگه داشتن این دو راه از یکدیگر بوده است.

تاریخ، غیبت پشت سر مرده‌ها نیست؛ فرصتی است برای اندیشیدن، شناختن و آموختن. ساختن آینده، بدون نگاه به گذشته، به مثابه ساختن خانه‌ایست روی حباب. خانه‌ای که بدون شک، ناپایدار و نامطمئن است و هر آن، بیم فرو ریختنش می‌رود. کرج، شهری که ما در آن زندگی می‌کنیم متهم است به بی‌تاریخی و به بی‌هویتی. متهم است به آن است که یک شبه مثل قارچ از زمین سر درآورده اما در واقع شهریست که شلوغی‌های امروزش گذشته‌ی دیروزش را بلعیده و در پشت این نورها و خیابان‌های شلوغ پنهانشان کرده است. هر گوشه‌ی این شهر، نامی و قصه‌ای دارد که احتمالا بسیاری از ما تا به حال نشنیده‌ایم. نام‌ها و قصه‌هایی که باید از قدیمی‌ترها سرغشان را گرفت. نه! به واقع کرج آن‌قدرها هم که بسیاری از ما فکر می‌کنیم بدون تاریخ نیست. کرج هم نام‌آورانی داشته و بخشی از تاریخ کهن و معاصر کشورمان را تجربه کرده است. در این خاک هم گنجینه‌هایی هست که چون هنوز آن‌ها را نخوانده‌ایم، ناشناخته‌اند. حقیقت آن است که وقتی کرج را بی‌تاریخی می‌نامیم بیشتر انگشت اتهام را به سمت خودمان گرفته‌ایم تا کرج.

همه ما از وقتی که به دنیا می‌آییم جدای از نام و نام خانوادگی و نام پدر و محل تولد، اطلاعات دیگری را نیز درباره خودمان می‌آموزیم که برای توضیف بیشتر مفیدند. مثلا خود را جزء یکی از گروه‌های درآمدی سه‌گانه جامعه حس می‌کنیم و پاسخی حدودی برای این سوال که «وضعیت اقتصادی‌مان چگونه است؟» داریم. یکی از این اطلاعات تکمیلی، تمایز قایل شدن بین چند واژه آشناست: کرد، ترک، بلوچ، ترکمن، تات، مازنی، گیلک و... همه ما به گونه‌ای ضمنی آموخته‌ایم که هرکدام از این واژه‌ها به گروه خاصی از افراد جامعه اشاره دارند؛ گروهی که از قرن‌ها پیش با هم در یک سرزمین زندگی می‌کرده و از آداب و رسوم یکسانی تبعیت می‌کنند. این واژه‌ها درواقع، مصادیقی از مفهوم «قومیت» هستند و ما حتی اگر با این واژه و تعریف دقیقش آشنا نباشیم اغلب می‌توانیم افراد یک قومیت و یا حداقل هم‌قومی‌های خود را تشخیص دهیم. به چه شیوه این کار را می‌کنیم؟ لباس، آرایش و البته زبان. زبان، نشانه محوری در تشخیص قومیت یک فرد است.