انسان شناسی موسیقی

کورت زاکس(1)، پژوهشگرِ موسیقی‌شناسیِ‌قومی آلمانی تبار و مقیم آمریکا بود. او یکی از بنیانگذاران سازشناسی(2) است و شاید بهترین یادگارش، تالیف نظام رده‌بندی هورن باستل- زاکس باشد. کاری که او با همکاری استادش، اریک ون هورن باستل انجام داده‌اند.
زاکس در 29 جون 1881 در برلین متولد شد و در همان شهر به فراگیری پیانو، تئوری موسیقی و آهنگسازی پرداخت. او دکتری خود را از دانشگاه برلین در پژوهش هنر و پیرامون مجسمه‌های وروچیو(3) در 1904 گرفت، جایی که بعدها استاد موسیقی‌شناسی آن شد. هرچند زاکس در ابتدا به عنوان یک تاریخ‌شناس هنر کارخود را آغاز کرد اما به سرعت به سوی موسیقی کشیده شد و در نهایت به سمت مدیریت "موزه ملی ساز"(4) که یک مجموعه بزرگ از سازهای موسیقی جهان است منسوب شد.

"مقدمه‌ای بر موسیقی‌شناسی قومی" عنوان کتاب محسن حجاریان است که در سال 1387 با همکاری پژوهشکده میراث فرهنگی و کتاب سرای نیک منتشر شده است. این کتاب پس از بیست سال از انتشار اولین کتاب‌ها با عنوان اتنوموزیکولوژی در ایران به چاپ رسیده است. به عبارتی از سال 1365 و پس از انتشار دو کتاب "مبانی اتنوموزیکولوژی"محمدتقی مسعودیه و "اتنوموزیکولوژی"برونو نتل، اولین باری است که مفاهیم جدید این حوزه علمی به صورت یک نوشته منسجم ارائه می‌شود.

موسیقی به لحظه لحظه زندگی اقوام ایرانی گره خورده است و فرهنگ لر نیز از این قاعده مستثنی نیست. زندگی مردم لر از تولد تا مرگ سرشار از موسیقی است، از مراسم انتخاب نام نوزاد، لالایی هایی که مادران برای کودکانشان می خوانند، ترانه های کار و موسیقی های رقص تا موسیقی خاص مراسم سوگ. موسیقی لری را از لحاظ کاربرد آن می توان به موسیقی های کار، کوچ، مذهبی، سوگواری، رقص، لالایی، حماسی و عاشقانه تقسیم بندی کرد. برخی مانند لالایی ها بدون همراهی ساز اجرا می شوند،در برخی دیگر مانند رقص ها تنها ساز است که می نوازد و کلامی ندارد و در گروهی دیگر ساز و کلام یکدیگر را همراهی می کنند. ترانه های کار،بدون ساز و در صورت امکان گروهی اجرا می شوند. در هنگام خرمن کوبی، لایروبی جویها، برنج کوبی، حصیربافی، مشک زنی، پشم چینی و شیر دوشی ترانه هایی خوانده می شوند که هم سختی کار را می کاهد و هم روحیه جمعی را بالا می برند.سابق بر این نیز ایل ها در هنگام کوچ،موسیقی های خاصی اجرا می کردند که در کوچ های بهاری و پاییزی متفاوت بوده و غالبا همراه ساز (سرنا) و دهل اجرا می شده است.

مقدمه - مردم شناسی موسیقی یا اتنوموزیکولوژی یکی از گرایش های مردم شناسی است که به تازگی به عنوان یک واحد درسی و در قالب دروس مردم شناسی تدریس می شود.با وجود این کمبود استاد و منابع فارسی همچنان از مشکلات سد راه علاقمندان به این گرایش است.شناسایی کارشناسان این حیطه که در خارج از فضای اکادمیک فعالیت می کنند و مصاحبه با ان ها خود می تواند علاوه بر شناسایی این پتانسیل ها به بالا رفتن دانش علاقمندان نیز کمک کند.سعید افزونتر یکی از دانشجویان دکترای پاریس 10 است که این روزها در زادگاه خود،قزوین مشغول نوشتن رساله اش با عنوان "تعزیه" است.افزونتر از شرح حال خودش و موسیقی تعریف می کند که معتقد است جدای از تاریخچه اتنوزیکولوژی نیست.افزونتر می گوید:" شخصیت اتنوموزیکولوگ این نیست که خودش را رها کند تا جریان ها از او استفاده کنند.چیزی که امروز غرب از ما می خواهد ان است که مثل یک شیشه عمل کرده و بدون اینکه خود دیده شده یا تاثیری روی کار بگذاریم داده ها را برایشان جمع اوری کنیم.خوب این نمی شود و اصلا شعاری بیش نیست." انچه در ادامه می آید گفتگوی ما با اوست.