>>


چهره‌های اتنوموزیکولوژی، اریک فون هورن‌باستل

اریک موریتس فون هورن‌باستل[1](1877-1935) اتنوموزیکولوژیست، موسیقیدان و آهنگسازِ اتریشی بود. مهمترین و شناخته شده‌ترین کار او ابداع سیستم طبقه‌بندی سازها با همکاری کورت زاکس است. هورن‌باستل در وین و در یک خانواده اهل موسیقی به دنیا آمد. مادرش از خوانندهای معروف و پدرش از قضات درجه اول آلمان بود. از همان کودکی با پیانو و مفاهیم تئوری موسیقی آشنا شد اما تحصیلات آکادمیکش را در علوم طبیعی، در دانشگاه‌های هایدلبرگ و وین گذراند؛

چهره‌های اتنوموزیکولوژی، کارل اشتامف

کارل اشتامف[1] (1848- 1936) فیلسوف، روانشناس و اتنوموزیکولوک آلمانی بود. اشتامف در Wiesentheid، شهری در باواریای آلمان به‌دنیا آمد. پدر و پدربزرگ مادرى او پزشک بودند. تحصیلاتش مقدماتیش را درGymnasium گذراند. سال ۱۸۶۵، به دانشگاه وارزبرگ رفت و تحت نظر برنتانو به تحصیلش ادامه داد. پس از آن مدتی نیز به مطالعه فلسفه نزد لتزى در گتینگن پرداخت. اشتامف در فیزیولوژى و فیزیک نیز تحصیل کرد. او درجه دکترى خود را در سال ۱۸۶۸ دریافت کرد و از ۱۸۷۰ در دانشگاه گتینگن شروع به‌کار نمود.

چهره‌های اتنوموزیکولوژی، الکساندر جان الیس

الکساندر جان الیس[1] (1814-1890) ریاضیدان و آواشناس انگلیسی بود. او در هاکستون[2] به دنیا آمد و تحصیلاتش را در ریاضیات و در مدرسه Shrewsbury، کالجEton و نیز کالج Trinity کمبریج سپری کرد. نام خانوادگی پدرش شارپ بود اما در 1825، برای دریافت حمایت‌های مالی خانواده مادریش، نام قبل از ازدواج مادرش، الیس را برای خود انتخاب کرد.

موسیقی‌شناسی تطبیقی

موسیقی‌شناسی تطبیقی (comparative musicology) شاخه‌ای از دانش بشری است که امروز بیشتر با نام اتنوموزیکولوژی (ethnomusicology) شناخته می‌شود، هرچند که میان این دو تفاوت‌هایی وجود دارد اما به لحاظ تاریخی موسیقی‌شناسی تطبیقی جریانی که به شکل‌گیری اتنوموزیکولوژی می‌انجامد. یاب کونست واضع اصطلاح اتنوموزیکولوژی در کتابش که همین عنوان را بر خود دارد، موضوع این علم را چنین تعریف می‌کند:

نفوذپذیریِ فضای خانگی

جدید بودن مطالعات انسان‌شناسی فضای خانگی باعث شده که هنوز این حوزه، مفاهیم و نظریات خاص خود را نداشته باشد. به همین جهت، استفاده از ابزارهای نظری مورد استفاده در سایر حوزه‌های مرتبط  با آن توصیه شده است. یکی از این حوزه‌های نزدیک، مطالعات شهری است که از غنا و گستره قابل‌توجهی برخوردار است. «محیط‌های پاسخ‌ده» یکی از مفاهیم نظری رشته طراحی شهری است که گرچه به منظور تحلیل فضای عمومی زندگی انسان‌ها تدوین شده ولی تاحدود زیادی قابلیت پیاده‌سازی در مورد فضای خانگی را نیز داراست.

گونه‌شناسی سه رویکرد کلان به تعریف خانه

تعریف خانه، امری نسبی است و تا حدود زیادی بر «تجربه افراد از این فضا» و نیز «شخصیت و حالات روانی خود آن‌ها» بستگی دارد. برهمین اساس می‌توان تعاریف افراد از این خانه را گونه‌شناسی کرد. در مطالعه‌ای که نگارنده انجام داده، سه تیپ تعریف درباره فضای خانگی قابل تمایز هستند که در نگاهی کلی می‌توان آن‌ها را ذیل سه دسته تعاریف «نفی‌گرایانه»، «جزءگرایانه» و «کل‌گرایانه» تقسیم‌بندی کرد. در زیر به توضیح هرکدام از این رویکردها پرداخته خواهد شد.

به سوی فهم «پاردایم معنایی» خانه

به سوی فهم «پاردایم معنایی» خانه رویکرد «انسان‌شناسی شناختی» یا «شناخت‌شناسی مردمی»، معتقد است فرهنگ را بیش از مادیات و بخش‌های عینی آن باید در تصاویر ذهنی و عواطف و احساسات افراد جستجو کرد چرا که همین بخش‌ها، شکل‌دهنده اجزاء کالبدی و ملموس هر جامعه‌ هستند. برهمین اساس، این رویکرد، محتوای شناخت مردم را مورد بررسی قرار داده و بر نحوه نگاه کردن و درک آن‌ها از محیط پیرامونی‌شان متمرکز می‌شود. یادداشت حاضر سعی دارد با نگاهی به این رویکرد نظری، مفهوم خانه را مورد بررسی قرار داده و ویژگی‌های مفهوم خانه را از ذهن افراد استخراج نماید. این موضوع در رویکرد انسان‌شناسی شناختی، از طریق «تحلیل ویژگی‌ها» صورت می‌گیرد، روشی که براساس آن «ابتدا موضوع یا پدیده‌ای به عنوان اصل تعیین می‌شود و براساس آن اصل و با توجه به ویژگی‌های متفاوتی که در اجزای آن یافت می‌شود تقسیم‌بندی آغاز می‌گردد و تا جایی پیش می‌رود که دیگر امکان تقسیم وجود نداشته باشد.

 

این مطلب، ابتدا در انسان‌شناسی و فرهنگ منتشر شده است.

 

فرافکنی درون به فضای درونی

درباره بغرنجی‌های تعریف خانه، کمابیش بحث‌هایی شده است، از جمله این‌که خانه همزمان به ساختاری مادی و غیرمادی اشاره دارد، یعنی هم ظرف و هم مظروف را خطاب می‌کند. همچنین محلی است که می‌بایست پذیرای تجربه‌های متناقضی به صورت توامان باشد. علاوه بر این‌ها موضوعات دیگری، این پیچیدگی‌را افزایش می‌دهند. از جمله می‌توان به نوع ارتباط فرد با خانه و نیز انعکاس حالات روحی و روانی او بر خانه اشاره کرد. یادداشت حاضر، قصد نشان دادن این بُعد از دشواری تعریف خانه را دارد و نشان می‌دهد که افراد چگونه خانه را بیان کالبدی خودشان می‌دانند و گاه تا مرز یکی شدن با آن پیش می‌روند.

نمود این ارتباط را به صورت بارز، زمانی می‌توان دید که افراد به لحاظ روحی و روانی، در وضعیت خوبی به سر نمی‌برند و به همین جهت، فضای خانه‌ را با تعابیری از همین دست درک می‌کنند. موارد متعددی از این یکسان‌انگاری حالت خود و خانه، در ترانه‌های عامیانه فارسی دیده می‌شود:

نقدی بر کتاب «خانه، فرهنگ، طبیعت»

 محمدرضا حائری مازندرانی، تهران، مرکز مطالعاتی و تحقیقاتی شهرسازی و معماری، 1388.

مقدمه

«خانه، فرهنگ، طبیعت» کتابی 230 صفحه‌ای از محمدرضا حائری است که عنوان فرعی «بررسی معمارانه خانه‌های تاریخی و معاصر به منظور تدوین فرآیند و معیارهای طراحی خانه» را بر خود دارد. کتابی که یکی از خروجی‌های کار پژوهشی مولف برای وزارت مسکن و شهرسازی در سال‌های 74-1372 است و بدون‌شک باید آن‌را مهم‌ترین اثر مکتوب او دانست، چنان‌که خودش هم به صورتی ضمنی به این موضوع اشاره کرده، آن‌جا که این کتاب را نتیجه سی سال مطالعه و کاوشش در حوزه معماری ایرانی می‌نامد.

معنای خانه؛ مروری بر یافته‌های یک پژوهش پدیدارشناسانه

تعریف برخی مفاهیم علی‌رغم سادگی ظاهری‌ و تجربه‌پذیر بودنشان برای گستره وسیعی از افراد، امر ساده‌ای نیست و خود به موضوع بحث‌ها و چالش‌های بسیاری تبدیل می‌شود. یکی از این مفاهیم، «خانه» است که آن‌قدر با ذهنیات و تجربیات و موقعیات روزمره بشر آمیخته شده که اغلب بدیهی به نظر می‌رسد ولی بزنگاه‌هایی وجود دارند که بغرنجی تعریف آن‌را به رخ می‌کشند، مثلا زمانی که افراد، وادار به تجربه دو فضای یکسان و هم‌نقشه و هم‌موقعیت به لحاظ کالبدی می‌شوند و احساس‌هایی متناقض را از سکونت در هرکدام بروز می‌دهند (مانند وضعیتی که این خانم مسن با اسباب‌کشی تجربه می‌‎کند و یا تجربه خوابگاه برای بسیاری از دانشجویان.) یا تبدیل جایگاه یک فضای واحد در ذهن یک فرد تنها به واسطه تجربیات متفاوتش و نه تغییرات کالبدی (مانند تغییر معنایی که به واسطه اتفاقاتی تلخ برای این پسر جوان و این خانم مسن ایجاد می‌شود.)

حامیژه خانه اینترنتی حامد جلیلوند و منیژه غزنویان فارغ‌التحصیلان کارشناسی ارشد علوم اجتماعی، گرایش انسان‌شناسی از دانشگاه تهران است که در آن مقاله‌ها و نوشته‌هایشان را منتشر می‌کنند.

برای اطلاع از رزومه حامیژه، بخش «درباره ما» و برای ارتباط بخش «تماس با ما» را مطالعه فرمایید.