کشیدن یک نماد

بسیاری نوشته‌ها در بیان علت وابستگی به سیگار، تنها به بیان دلایلی بیولوژیک و ارتباط نیکوتین و اعتیاد اکتفا می‌کنند. بدون رد کردن این دلایل بیولوژیک در اعتیاد به سیگار باید گفت، نمی‌توان دلایل فرهنگی و شناختی این پدیده را نادیده گرفت. به نظر می‌رسد یکی از مسائلی که امروز در مورد سیگار شایان توجه است بُعد نمادین استفاده از آن است. جامعه امروز، جامعه‌ای مصرفی است و مصرف کالاها در این جامعه یکی از راه‌های ایجاد و نمایش هویت افراد است. به این ترتیب مصرف سیگار نیز می‌تواند به عنوان "مصرف یک نماد" و نه صرفا یکی از مواد مخدر مورد بررسی قرارگیرد. در ادامه این یادداشت، نگاهی به چگونگی مصرف سیگار به عنوان یک نماد خواهیم داشت.

اگر انسان را همان حیوان ناطق تعریف کنیم، می‌توان ادامه داد که زبان، خود بر قدرت نماد پردازی انسان استوار است. در حقیقت تمامی واژه‌هایی چون "درخت"، "قلم"، "دوستی" و غیره نماد هستند. به این ترتیب می‌توان گفت انسان، حیوانی است نمادپرداز. نماد، یک قرارداد است که به واسطه آن انسان یک واقعیت مادی و یا ذهنی را با نشانه‌ای قراردادی جایگزین می‌کند. امروز سراسر زندگی ما مملو از نمادهاست و اغراق نیست اگر بگوییم همانطور که انسانیت برای بقایش به هوا و غذا نیازمند است، بدون نماد نیز نمی‌تواند ادامه حیات دهد. تمامی مصنوعات ما یا خود نماد هستند و یا در آن‌ها از نماد استفاده شده است. مصرف نمادها بخشی از زندگی روزمره ماست؛ ما لباسی خاص می‌پوشیم، واژگان مخصوصی را به‌کارمی‌گیریم، رفتارهای ویژه خود را داریم و به واسطه همه این نمادها سعی می‌کنیم خود را از گروهی متمایز و به گروهی دیگر نزدیک کنیم؛ یعنی هویت مشخصی برای خود تعریف کنیم. سیگار نیز یکی از کالاهایی است که در جامعه مصرف‌گرای امروز به عنوان یک نماد مصرف می‌شود اما باید توجه داشت که سیگار در تمامی موارد استفاده‌اش، به عنوان یک نماد ثابت مطرح نیست.
در میان گروه‌های سنی، جنسی و خرده‌فرهنگ‌های متمایز، هر نماد از جمله سیگار، می‌تواند معانی متفاوتی داشته باشد. در میان بسیاری از پسران جوان سیگار به عنوان نماد بلوغ، استقلال و بزرگ شدن شناخته می‌شود. از این رو، روی آوردن به مصرف سیگار در دوره گذار از نوجوانی به جوانی می‌تواند به معنای تایید این گذار و نمایش آن، خصوصا در میان همسالان باشد. به عبارتی پسران جوان با استفاده از این نماد این گذار بیولوژیک را نمایش می‌دهند و به واسطه این رفتار، که رفتار منع شده برای سنین کودکی است، سن جدید خود را تکمیل و تایید می‌کنند.
در میان برخی از دختران، مصرف سیگار می‌تواند معنای دیگری داشته باشد. از آنجایی که در جامعه ما سیگار برای زنان با نوعی تقبیح همراه بوده و هست و همین طور کشیدن سیگار در این فرهنگ اصولا رفتاری مردانه تعریف می‌شود. این دختران استفاده از سیگار را به عنوان نوعی رفتار اعتراضی و شیوه‌ای برای مقابله با جامعه و سنت‌های آن درک می‌کنند. به این ترتیب سیگار می‌تواند نماد نوعی از تفکر ساختارشکن و آزادی خواهانه این دختران باشد. رفتاری که در برخی از گروه‌های برابری‌خواه زنان دیده می‌شود را شاید بتوان با این تعبیر توضیح داد.
برای گروهی دیگر، سیگار با بسیاری از خاطرات و افراد زندگیشان گره خورده است. سیگار می‌تواند این افراد را با بخش‌هایی از گذشته در ارتباط قراردهد که امروز دیگر تداوم ندارند. این گروه ادراک متفاوتی از سیگار دارند و در این جا، سیگار می‌تواند نماد یک نوستالژی، یک خاطره یا یک فرد باشد. بوی سیگار، دود سیگار و چگونگی کشیدن آن همگی در میان این افراد نشانه‌هایی هستند که این گروه را با آن گذشته دور پیوند می‌زند و خاطراتشان را در زندگی امروزشان زنده نگه می‌دارد؛ خاطراتی مانند یاد پدر، استاد یا یک دوست عزیز.
نمونه‌های دیگری نیز می‌توان به سه مثال بالا افزود اما مسئله اصلی بیان این گوناگونی نیست. آنچه مسلم است ضرورت استفاده از نمادها در زندگی روزمره ماست و آنچه اهمیت دارد دلایل استفاده از سیگار به عنوان یک نماد هرجایی است. سیگار ویژگی‌های دارد که گروه بسیاری از افراد را به سوی انتخابش به عنوان یک سمبول جذب می‌کند. بجز ویژگی‌هایی چون ارزان بود، در دسترس بودن در هر زمان و هر مکان، تبلیغات رسانه‌ای و غیره، شاید یکی از دلایل این علاقه، ویژگی عدم انفعال افراد در برابر این نشانه است. برخلاف یک سنجاق سینه یا لوگو که به عنوان نشانه تنها می‌تواند بر گوشه‌ای از لباس افراد قرارگرفته باشد و امکان رفتار خاصی را ایجاد نمی‌کند، سیگار امکان رفتارهای گوناگونی را برای کسی که از آن استفاده می‌کند فراهم می‌آورد. کشیدن یا نکشیدن آن، بازی کردن با خود سیگار و دودش، چگونه دست گرفتنش، چگونه کشیدنش و ....
با آنچه گفته شد شاید به نظر برسد که به این ترتیب سیگار، مناسب‌ترین نمادی است که می‌توان انتخاب کرد! نه! حقیقت آن است که با شرایطی که امروز خود ما در جامعه‌مان ایجاد کرده‌ایم، سیگار را به عنوان بهترین گزینه به گروه‌های مختلف اجتماعی و خصوصا جوانان معرفی می‌کنیم. بدون شک تعریف قوانین کنترلی و نظارت بر آن، افزایش تعرفه‌های مرتبط با دخانیات و برنامه‌هایی از این دست، ضروری هستند اما به موازات چنین برنامه‌هایی، برنامه‌ریزیهای فرهنگی مبتنی بر پژوهش نیز اجتناب ناپذیرند. شناخت دقیق از نیازها و ویژگی‌های گروه‌های مختلف اجتماعی که مصرف کننده سیگار هستند، می‌تواند امکان شناخت و جایگزین کردن نمادی مناسب را فراهم آورد.

این مطلب ابتدا در نشریه سپیده دانایی منتشر شده است.