مجید مصباح: شهری که تاریخ دارد، هویت را گدایی نمی‌کند

مجید مصباح، از مربیان بین‌المللی والیبال بوده، اهل موسیقی است و هم‌اکنون در صداوسیما به صدابرداری و تدریس آن مشغول است. او همچنین از اعضای انجمن همیار کرج است، انجمنی از اهالی ده کرج که برنامه‌های مختلفی درباره گذشته و حال این منطقه دارند. از جمله این برنامه‌ها می‌توان به تدوین کتابی درباره کرج اشاره کرد. مصباح که خود نیز علاقه زیادی به مطالعه تاریخ کرج دارد، اسناد و اطلاعات تاریخی ارزشمندی را از گذشته این شهر گردآوری کرده است. به بهانه دیدن یکی از این نشریات قدیمی با نام «کارنامه کرج» به خانه‌اش می‌رویم. فرصتی دست می‌دهد تا با هم، گپی هم درباره گذشته کرج و هویت آن داشته‌ باشیم که ماحصل آن در ادامه می‌آید.

کرج به عنوان بخشی از البرز مرکزی، از قبل از اسلام مورد توجه بوده است. دو سال پیش هم در منطقه رَزِکان نو، حین حفاری‌، اشیائی قدیمی مربوط به چند هزار سال پیش استخراج شد که گویای همین مطلب است. وجود قلعه‌های متعدد در سراسر مسیر جاده چالوس، وجود تخت رستم در جنوب کرج (ده فردوس شهریار)، وجود تمدن تپه ازبکی و نیز ینگه امام (که در زبان ترکی به معنی همراه امام است) در مسیر قزوین، همه اهمیت این منطقه را نشان می‎دهند. کرج از قدیم، راه عبور کاروان‌های مختلفی بوده که قصد رفتن به شهرهای شمالی و نیز شهرها و کشورهای غربی ایران را داشته‌اند. همچنین بارانداز تمام روستاهای جاده چالوس نیز محسوب شده و آن‌ها محصولات خود را برای دادوستد به این‌جا می‎‌آورده‌اند. در گذشته، روی پل قدیم کرج، یک عوارضی بوده که آن‌را با زنجیری بسته و برای عبور، از تاجران، عوارض می‌گرفته‌اند. به محل این عوارضی قدیمی، «قُنطور» می‌گفتند. در همین محل، یکسری باربران محلی هم بودند که نقشی ماننذ آژانس‌های امروزی را ایفا می‌کردند. این افراد، غالبا از طایفه خلج‌ها بودند و با چهارپا، بار این تاجران را از سر عوارضی گرفته و برایشان جابه‌جا می‌کردند. وجود کاخ سلیمانیه در این شهر نیز حاکی از همین اهمیت است. با این حال، کرج علی‌رغم آب و هوای خوبی که داشته، به دلیل نزدیکی به تهران، کمتر مورد اقامت بزرگان و پادشاهان واقع می‌شده است. این مسئله خصوصا بعد از انتخاب تهران به عنوان پایتخت کشور از سوی آقا محمد خان قاجار، تشدید می‌شود. بیشتر آن‌ها از این‌جا عبور کرده و مثلا شبی را در آن می‌گذراندند. همین باعث شده که آثار و بناهای تاریخی‌ای مانند آنچه در شیراز و اصفهان و قزوین می‌بینیم در این‌جا نداشته باشیم. برای تصور کرج قدیم، فکر کنید که در میدان کرج ایستاده‌اید و به سمت دانشکده نگاه کنید. هیچ ساختمانی در آن حوالی نیست. آن‌چه می‌بینید اینست: کاروانسرای شاه‌عباسی با حدود 340 سال قدمت و نیز بقعه امامزاده حسن که بنابر روایتی، ساخت دوره سلجوقیان است و بنابر روایت دیگر در دوره صفویه، ساخته یا فقط بازسازی شده است. پشت این دو بنا، منظره‌ای از درختان و کشتزارهاست و ده با خانه‌هایی روستایی. در سفرنامه‌ها و نقاشی‌های جهانگردان مختلف، این تصویر را می‌توانیم ببینیم، مثلا جهانگردی ایتالیایی در زمان شاه عباس آمده و نوشته که شب را در کرج خوابیدم. اطاق سفید تمیزی به من دادند و بعد، از مناظر طبیعی و زیبایی‌های آن گفته و نقاشی پل را هم کشیده است. این منطقه از قدیم، قطب کشاورزی هم بوده و اصلا سد امیرکبیر برای کمک به کشاورزی آن زده شد. وجود مدرسه فلاحت هم خود نشانه دیگری است. بسیاری از مردم روستاهای اطراف به قصد استخدام در همین دانشکده، ساکن کرج شدند، با کرجی‌ها وصلت کردند و ماندند، مانند پدر خود من که از سِنج (بالای برغان) به این‌جا آمد. از دهه 30 به بعد، کم‌کم صنایع هم به کرج وارد شدند. رضا شاه قصد داشت اولین ذوب آهن ایران را در این‌جا بزند. پایین ده کرج در منطقه شیخ‌آباد، اولین کارخانه ذوب آهن ایران را تاسیس کرد ولی در جریان جنگ جهانی، تاسیسات کارخانه را روی دریا زدند و غرق شد. برای همین کارخانه ذوب آهن دیگر به بهره‌برداری نرسید.

بنابراین، اولا، این منطقه و خصوصا ده کرج، از نظر استراتژیک بسیار مهم بوده و دوما، گذری بودن آن هم مسئله‌ای تاریخی است؛ مسئله‌ای که امروز می‌توان از آن برای رشد کرج استفاده کرد. می‌توان برای مسافرانی که قصد سفر به چالوس را دارند مکان‌های اقامتی خوبی ساخت و تورهای نیم‌روزه کرج‌گردی هم برایشان برگزار کرد. از برخی عناصر محلی موجود هم که ویژگی سوغات شدن را دارند، می‌توان حمایت کرد، مثلا توتک که کلوچه ویژه شب عید در این منطقه بوده است. همچنین می‌توان سنگ آسیاب قدیمی ده و مواردی مانند آن را از زیر خاک بیرون کشید، بازسازی کرد و یا به عنوان نمادهای شهری مورد استفاده قرار داد. گرچه امروز عده‌ای کرج را به بی‌هویتی متهم می‌کنند ولی ما می‌گوییم کرج از آنِ خودش، تاریخ و هویت دارد و بنابراین، هویت را گدایی نمی‌کند. فقط باید از گذشته آن بیشتر بدانیم.

این مطلب ابتدا در ویزه‌نامه نوین منتشر شده است.