حامیژه

بیست و پنج ساله، به اندازه سن من، بیست و پنج ساله که یک نفر گوشه گوشه سرزمین مادری ما را زیرپا گذاشته، هر چهارگوشه آن را، وسط کویرش، دل جنگلش و با ترک و لر و کرد و بلوچ و عرب و ترکمنش آشنا شده، سر یک سفره نشسته با این آدمها زندگی کرده، مردمشناسانه تر از ما مردمشناسها. پای صحبت هاش که بنشینی حرف هایی می شنوی از جنس معرفت، همان دانش حاصل از تجربه، چیزی که کمیاب یا حتی نایاب. زیاد شنیدم حرغهایی را که از دانش پر هستند اما کم دیدم آدمهایی را که از معرفت سرشارند.  چقدر شیرین گفتند: چو حرفی از دل برآید، لاجرم بر دل نشیند. حاصل سفرها یا بهتر بگم 25 ساله آخر زندگی محمدرضا درویشی ،پژوهشگرموسیقی نواحی، آهنگساز و نویسنده ایرانی، برای مردمشناسی چندین جلد کتاب مثل نوروزخوانی، موسیقی  و خلسه و صدالبته شاهکار پژوهشی اش، دایره المعارف سازهای ایران و به حق که باید در برابر این کتاب دست ارادت بر سینه گذاشت. دومین مجلد این کتاب هشت، ده جلدی سال هشتاد و چهار چاپ شده و جلد سوم هم تا سه سال دیگر چاپ خواهد شد.تعجب نکنید تدوین هرجلد و چاپ آن حدود دو تا سه سال زمان نیاز دارد.

اما کجا این و انسان شناسی به هم گره خورده اند. از خود آقای درویشی نقل می کنم و هر انسان شناسی هم بر آن صحه می گذارد که هر آیینی وسایل و ابزاری دارد که بدون حضور آنها اجرای آن ایین رسمیت ندارد مثلا مراسم عاشورا همراه است با علم و کتل و زنجیر و ... ، یک اشاره زنجیر خودش یک ساز خودصداست، و در دیگر نقاط ایران هم هستند ابزاری که برای ما آشنا نیست و جهت تولید صدا بکار می روند مثل زنجیرپایه در سیاهکل گیلان و کَرب، چَک چَکو در خراسان و گیلان و اصفهان فارس که هر دو از سازهای خودصدا در مراسم عاشورا هستند و یا ساز بادی کرنا باز هم برای مراسم عاشورا. نمونه دیگر استفاده از دهل و سرنا در مراسم عزاداری نقاطی از ایران از جمله بخش هایی از زاگرس که حتی موسیقی خاصی دارد مثل چَمرگ یا چَمرگی ،یعنی چه مرگ است یا چه کسی مرده و یا سازهای مراسم لیوا، زار و  صدها نمونه دیگر که این دایره المعارف پیش پای انسان شناس می گذارد.

مطالعه چنین کتابی شاید خیال ما انسان شناسان خانه نشین رو کمی به پرواز وادارد. خوب البته از آنجا که مالینوفسکی بوده تا ایجا که ما هستیم راه زیادی است و طبیعی است که صدای او هنوز به ما نرسیده باشد. این دایره المعارف نه تنها مرجعی است برای انسان شناسی موسیقی ایران که در مطالعات فرهنگ عامه، اعتقادات و از دیدگاه های مختلف دیگری هم بسیار کارآمد است.

زنده باشند چنین آدمهایی و زنده باد چنین تفکری!