>>هفت سین پر رمز و راز

هفت سین پر رمز و راز


‌‌حامد31 March 2011

سفره در اندیشه ایرانی نماد برکت و روزی است و می‌توان آن را در بسیاری از رسم‌های ایرانیان دید. از این جهت وجود سفره‌ در جشنی چون نوروز کاملا قابل درک و عادی است تا آن‌جا که برای برخی از ما، هفت‌سین هم مانند خانه‌تکانی و خرید سال نو یکی دیگر از روزمرگی‌های این عید محسوب می‎شود. اما در کشوری با سابقه‌ی فرهنگی ایران، این روزمرگی‌ها و تکرارهای همیشگی، لایه‌های پنهانی دارند که ریشه‌هایشان را باید در اعماق تاریخ و فرهنگ جستجو کرد. هفت‌سین اصلی‌ترین عنصر جشن نوروز است. جشنی که از معدود بازمانده‌های جشن‌های باستانی ایران است و نکته جالب آنکه گستره آن نه تنها از مرزهای سیاسی که حتی از مرزهای فرهنگی ایران نیز گذر کرده است.

فردوسی جشن نوروز را به جمشید، پادشاه پیشدادی منسوب می‌کند و زمان آن را اول فروردین می‌داند. این زمانی است که در اسطوره‌شناسی ایران، برابر خلقت کیومرث یا اولین انسان قرار می‌گیرد. در هر حال، دقیقا بر ما معلوم نیست که جشن نوروز از چه زمانی و توسط چه کسانی شکل گرفته است. تاریخچه هفت‌سین نیز مانند نوروز نامعین است اما درباره پیشینه این سفره، گمانه‌هایی وجود دارد. برخی معتقدند اصل آن هفت‌چین بوده و می‌گویند در زمان ساسانیان آنچه را برای این سفره تدارک می‌دیدند در ظرف‌های گرانقیمت و زیبایی که از چین به ایران می‎آوردند قرارمی‌دادند و هفت چین اشاره به چیدن این هفت ظرف چینی دارد. برخی دیگر هم اصل آن را هفت‎شین می‌دانند و به شعری از رودکی، شاعر قرن سوم و چهارم هجری استناد می‌کنند که در آن از شهد، شیر، شراب، شکر، شمع، شمشاد و شایه (به معنی میوه و محصول زراعی است) نام می‌برد اما برای اثبات هیچ یک از این دو ادعا اسناد کافی در دسترس نیست و مخالفانشان نیز دلایلی برای رد آن‌ها ارائه می‌کنند. به هر صورت این سفره هر پیشینه‌ای که داشته باشد در رازگونه‌گی و نمادپردازی آن جای هیچ شکی نیست. هر آن‌چه در این سفره هست یا پیرامونش انجام می‌شود و یا درباره آن گفته شده، نشانه‌ها و رازهایی هستند که اگر رد آن‌ها را بگیریم حرف‌های بسیاری برای گفتن دارند. فقط برای اشاره آغازین اگر به همین هفتِ ابتدای هفت‌سین نگاه کنیم جالب خواهد بود. در هر فرهنگ برخی از اعداد مقدس شمرده می‌شوند. هفت در فرهنگ ایرانی و نیز چندین فرهنگ دیگر چنین جایگاهی دارد. هفت آسمان، هفت ستاره، هفت دریا، هفت اقلیم، هفت طبقه بهشت، هفت خوان رستم، هفت شهر عشق، هفت آتشکده مقدس، هفت دستگاه موسیقی، هفت روز هفته، هفت مغز (نوعی آجیل مشکل گشا)، هفت قل و حتی شاید هفت سنگ و هفت هنر! برخی از پژوهشگران ریشه این تقدس را با آیین میترایسم یا مهرپرستی که پیش از زرتشت رواج داشته در ارتباط می‌دانند.

چیدنی‌های سین‌دار و خوردنی

سیب را نشان زیبایی و سلامتی می‌دانند و از آن به عنوان غذای خدایان و الهه‌ها یاد شده است. درباره ارتباط سیب با زایش نیز سخن‎هایی هست و هنوز در آداب و رسوم می‌توان دید که سیبی را از وسط دو نیم می‌کنند و به نیت باروری آن به زن و شوهر می‌دهند شاید از همین روست که برخی ترجیح می‌دهند از گونه‌های سرخ رنگ سیب استفاده کنند و آن را نشانه عشق نیز می‌دانند. به عنوان شاهدی بر اهمیت این میوه می‌توان به استفاده از آن در گذشته به عنوان هدیه اشاره کرد که نشان از جایگاه آن در فرهنگ ایرانی دارد.

سنجد نماد عشق و زایش کیهانی است. می‌گویند بوی برگ‌ها و شکوفه‌های این درخت محرک دلباختگی است و  عشق و دلباختگی مایه تولد و زایندگی انسان است. تولد نیز به زایش کیهانی یا همان خلقت انسان اشاره دارد.

سماق را برکت آشپزخانه پخت‌وپز و چاشنی زندگی و محرک شادی می‌دانند.

سیر نشان از پاکیزگی دارد و نمادی است از درمان‌ها و داروهای گیاهی و به باور ایرانیان در دفع چشم زخم نیز در موثر است و شاید به همین جهت از آن به عنوان نگهبان سفره نیز یا می‌شود. برخی هم آن را به سیر چشمی و قناعت تعبیر می‌کنند.

سرکه را گروهی نماد صبر و شکیبایی می‌دانند و گروهی دیگر نماد شادی. از آن رو نماد شادی است که درخت تاک و میوه‌اش را موجب شادی می‌دانند و صبر و شکیبایی هم شاید به فرآیند و زمانی اشاره دارد که موجب تبدیل انگور به سرکه است. 

سمنو نمادی است برای فراوانی خوراک و برکت و از آن رو که از جوانه‌های گندم تهیه می‌شود با زایش گیاهی و بارور شدن نیز در ارتباط قرار می‌گیرد. سمنوی سفره هفت‌سین را غذایی مقدس می‌دانند که خوردنش موجب استقامت و سلامتی و باروری است.

سبزه نشانی از تولد دوباره و شادی است. در گذشته رسم بوده که پیش از نوروز در کاخ شاهان بر دوازه ستون از خشت خام انواع غلات را می‌کاشتند و هر یک بهتر رشد می‌کرد برای کشت سال در نظر گرفته می‌شد. در خانه‌ها، برخی به نیت سه رکن اصلی دین زرتشتی، پندار نیک و گفتار نیک و کردار نیک سه قاب سبزه از گندم و جو ارزن تهیه می‌کنند.

دیگر چیدنی‌ها

سفره هفت‌سین تنها به آن سین خوردنی محدود نمی‌شود. سکه، کتاب، تخم مرغ، ماهی، آب، نارنخ، شمع، آیینه، شیر، اسفند (سپند)، نان، انار، گلاب، شکر، گل بیدمشک، سبزی‌خوردن، سیاه‌دانه، سرمه، عود، آویشن و گل‌هایی مانند سنبل و نرگس و لاله از دیگر چیدنی‌های این سفره هستند.

سکه نمادی است از ثروت و برکت. برخی معتقدند اگر در هنگام تحویل سال چند سکه در دست بگیرید و با آن‌ها بازی کنید تا آخر سال هیچگاه دستتان خالی نمی‌ماند.

کتاب را نماد خردورزی می‌دانند. هر کس به تناسب دین خود کتابش را در سفره می‌گذارد. امروز می‌توان حافظ و یا شاهنامه را هم در این سفره دید. رسم بر آن است که پس از تحویل سال قسمتی از کتاب خوانده شود.

تخم مرغ نمودی است از نطفه و نژاد بشر که به زودی بارور شده و جان می‌گیرد. پوست تخم مرغ نماد آسمانی است که زمین را احاطه کرده است. بنابر روایت‌های اسطوره‌ای، میترا یکی از مهمترین الهه‌های ایران باستان از تخم مرغی کیهانی زاده شده است. در برخی از اقوام ایرانی تخم مرغ یکی از عیدانه‌های نوروزی کودکان بوده است. یک از نشانه‌های تحویل سال هم با تخم مرغ در ارتباط است. بنابر باوری قدیمی زمین بر شاخ گاوی مقدس و آسمانی قراردارد. در زمان تحویل سال گاو زمین را از یک شاخ به شاخ دیگرش می‌افکند. و می‌گویند اگر شما تخم مرغی را روی آیینه‌ای افقی قرار داده باشید در زمان تحویل سال تکان خواهد خورد.

ماهی نماد برکت، باروری و سرزندگی است. از سوی دیگر در ستاره‌شناسی کهن اسفند در برج حوت (ماهی) است که با تحویل سال به حمل(شتر) تحویل می‌شود. ماهی هم مانند تخم مرغ نشانی از تحویل سال دارد. یک باور کهن می‌گوید در این زمان ماهی از آب بیرون خواهد جهد.

آب هم نمادی از پاکی و باروری است. ظرف آب و گاهی هم کوزه آب در سفره قرار می‌گیرد. روی آب برگی سبز یا نارنجی (نماد زمین) را قرار می‌دهند. بنابر همان باور قدیمی در زمان تحویل سال این جسم شناور تکان می‌خورد.

شمع افروخته همان آتش است که نماد روشنی و پاکی است. آتش در تفکر ایرانی جایگاه ویژه‌ای دارد و نمود تمامی خوبی‌ها است. این روشنایی در برابر تمامی بدی‌ها و پلیدی‌ها قرار می‌گیرد و می‌گویند هر جا آتشی باشد اهریمن نمی‌تواند به آنجا نفوذ کند.

آیینه نشان راستی و روشنی است. دو آیینه در سفره هفت‌سین وجود دارد یکی عمودی در بالای سفره و دیگری افقی و زیر تخم مرغ. می‌گویند این آیینه‌ها در شکل‌گرفتن نطفه که تخم مرغ نماد آن است نقش موثری دارند.

شیر غذای نوزاد کیهانی است. در مراسم مذهبی ایرانِ کهن، شیر اهمیت ویژه‌ای داشته و یکی از اجزا هوم یا نوشیدنی مقدس بوده است. وجود شیر در هفت سین در کنار وجود نطفه و مفهوم زایش کیهانی انسان درک می‌شود.

اسفند نیز یکی از همراهان همیشگی مراسم مذهبی بوده و هنوز هم در بسیاری از مراسم حضور دارد. از این دانه که در هنگام سوختن عطر خوشی هم دارد هنوز هم برای دفع چشم زخم استفاده می‌کنند.

نان و انار هر دو نمادهای برکت هستند. درخت انار و میوه آن در ایران بسیار مورد احترام بوده و هنوز هم می‌توان آیین‌های مرتبط با آن را در گوشه و کنار ایران یافت.

در حقیقت سفره هفت‌سین، سفره نمادهاست. درباره ارتباط این عناصر با اساطیر و فرشتگان نیز روایت‌هایی وجود دارد. سنجد را نماد خرداد، سمنو و سکه نماد شهریور، سبزه نماد اردیبهشت، سیب نماد اسفند، سماق نماد بهمن و سرکه نماد امرداد است. این شش ایزد در دین زرتشتی به امشاسپندان معروفند و نام ماه‌های سال نیز از آن‌ها گرفته شده است. در کنار این‌ها می‌توان از آتش به عنوان نماد اهورامزدا و آب و ماهی به عنوان نمادهای آناهیتا الهه آب و باروری پیش از دین زرتشتی نیز نام برد. هرچند برای برخی از این ارتباط‌ها اسناد معتبری در دست نیست اما آنچه مبرز است نمادپردازی پیچیده‌ای است که در لایه لایه‌های این سفره نوروزی پیچیده شده است.

 

این مطلب ابتدا در ویژه‌نامه نوروزی هفته‌نامه نوین منتشر شده است.
 

حامیژه خانه اینترنتی حامد جلیلوند و منیژه غزنویان فارغ‌التحصیلان کارشناسی ارشد علوم اجتماعی، گرایش انسان‌شناسی از دانشگاه تهران است که در آن مقاله‌ها و نوشته‌هایشان را منتشر می‌کنند.

برای اطلاع از رزومه حامیژه، بخش «درباره ما» و برای ارتباط بخش «تماس با ما» را مطالعه فرمایید.