تنزل مفهوم آب در جامعه ایرانی و نقش تکنولوژی در آن

ایران، کشوری کم‌باران است، توزیع بارش در سراسر آن وضع یکنواختی ندارد و می‌توان آن‌را به دو نیمه غربی پرباران و شرقی کم‌باران تقسیم کرد. میزان تبخیر در این کشور بالاست و از همین مقدار بارش کم نیز حدود 60 درصد تبخیر شده و 40 درصد مابقی یا در سطح زمین جاری شده و یا به داخل آن نفوذ می‌کند. با همه این‌ها و با وجود تمام تلاشی که در کشور برای مهار کردن آب و استفاده از آن صورت می‌گیرد حدود 80 درصد آب‌های سطحی و عمقی هرگز مورد بهره‌برداری قرار نمی‌گیرند. (صفی‌نژاد، 1359: 7-2) آب در ایران همیشه یک مسئله حیاتی بوده و ارزشی بیشتر از زمین داشته است. همین امروز نیز در بسیاری از روستاهای مناطق کویری و مرکز ایران، «بُناب یا امتیاز و حق بهره‌برداری از آب، جزء ارزشمندترین دارایی‌های افراد است که قابل فروش، اجاره، وقف و حتی به ارث رسیدن است. اهمیت مسئله آب در ایران یک موضوع تاریخی است که نشانه‌های آن‌را در وجود «آناهیتا» می‌توان دید که از مهم‌ترین الهه‌های ایران باستان و نگهبان آب است و معابد و مراسم متعددی برای آن در گوشه‌گوشه این سرزمین وجود داشته است. آب، به عنوان مظهر زندگی مقدس بوده و ایرانیان آن‌را محترم می‌دانستند. بر سر سفره‌های آیینی‌ مهمشان چون هفت‌سین و سفره عقد و...کاسه‌ای آب قرار داده و پشت مسافر، آب می‌ریختند. در اعتقاد شیعیان نیز بر واقعه کربلا و مسئله آب در آن بسیار تاکید می‌شود و این نیز خود حکایت از اهمیت کلیدی موضوع آب در این سرزمین دارد.

همان جغرافیا و این الگوی مصرف! با وجود همه این پیشینه، به نظر می‌رسد امروز جایگاه این عنصر حیاتی در نظام نگرشی ایرانیان تغییر کرده و بحث بحران آب و فرهنگ استفاده غلط و بی‌رویه از آن جزء مباحث اساسی است. این درحالیست که جغرافیای این کشور، تغییر محسوسی نداشته و آمار بارش و تبخیر و نفوذ آب اگر نگران‌کننده‌تر نشده باشد قطعا امیدوارکننده‌تر هم نیست. و باز این درحالیست که هنوز در این کشور، بقایایی از سنت‌های ستایش آب دیده می‌شود، مراسمی چون برگزاری نماز باران و مراسم پنجاه‌به‌در، ازدواج با قنات، عروس بارانی و... علت این مسئله در چیست و چرا با وجود این حجم از تبلیغات شهری و تلویزیونی که سعی دارند گزاره «صرفه‌جویی، کم مصرف کردن نیست، درست مصرف کردن است» را به عنوان یک فرهنگ رواج دهند همچنان مشکل باقی است و مسئولان امور آب را وادار می‌کند که به صورتی مداوم در مورد آینده هشدار دهند؟ این یادداشت سعی دارد با اشاره‌ای به تجربه‌های قدیم آب‌رسانی در شهرهای کشور و نیز تجربه امروز برخی روستاهای کم‌آب ایران، دریچه‌هایی برای فهم این موضوع و پاسخ به این سوال بگشاید. نقطه عزیمت آن نیز بحث تغییر تکنولوژی‌‎های آب‌رسانی و تاثیرات اجتماعی- فرهنگی حاصل از آنست؛ موضوعی که انسان‌شناسی به نام لسلی وایت به آن می‌پردازد. نظریه لسلی وایت درباره رابطه تکنولوژی و ایدئولوژی او معتقد است که فرهنگ، مجموعه‌ایست که به کار «امن کردن عرصه زندگی برای نوع بشر» می‌آید از طریق «ارتباط دادن انسان با محیط زندگی خود و نیز با سایر انسان‌ها» (دی.مور، 1389: 326-325) او می‌گوید که این فرآیندها، به صرف انرژی نیاز دارند، انرژی‌ای که در ابتدا فقط از بدن خود انسان تامین می‌شد و به تدریج با کشف منابع دیگر، بسط پیدا کرد و خاک، آتش، آب و باد نیز به عنوان منبع انرژی در خدمت انسان قرار گرفت. (سعیدی مدنی، 1386: 222) وایت، روش و ابزار کسب و استفاده از این انرژی را فناوری یا تکنولوژی می‌نامد که خود مهم‌ترین بخش فرهنگ است. علاوه بر تکنولوژیکی، او فرهنگ را متشکل از دو بخش مهم دیگر شامل بخش‌های «جامعه‌شناختی» و نیز «ایدئولوژیک» می‌داند. منظور از بخش جامعه‌شناختی، الگوهای رفتار فردی و جمعی موجود در یک جامعه است و منظور از بخش ایدئولوژیک، باورها و اندیشه‌ها و صور نمادین فرهنگ. او همچنین به رابطه‌ای سلسله‌مراتبی بین این بخش‌ها قائل بوده و می‌گوید ابتدا سطح فناوریکی، بعد جامعه‌شناختی و درنهایت، سطح ایدئولوژیکی قرار دارند و هر سطح، تابع سطوح پیش از خود است. او در قالب مثالی سعی می‌کند نشان دهد که حتی تصورات ما درباره زیبایی زنان را فناوری شکل می‌دهد. او می‌گوید: «در فرهنگ‌هایی که در آنها کنترل بر مواد غذایی ناچیز بوده و درنتیجه، غذا اندک و کمیاب است یک زن چاق غالبا به عنوان یک زن زیبا تلقی می‌شود. در فرهنگ‌هایی که در آنها غذا فراوان است و زنان کم کار می‌کنند احتمالا چاقی به عنوان پدیده‌ای ناخوشایند تلقی می‌گردد.» (همان: 229) یک تحول مفهومی: نعمت الهی محدود یا کالای ارزان نامحدود؟ این نظریه چه کمکی می‌تواند به فهم مصرف بی‌رویه آب می‌کند؟ تا پیش از اولین لوله‌کشی آب شرب شهری در ایران که به شهر بیرجند و سال 1301 اختصاص دارد، تکنولوژی بومی آبرسانی چه بود؟ قنات، چاه، نهر و یا آب‌انبارهای عمومی و شخصی که همگی مبتنی بر نوعی روابط اجتماعی بودند. به این معنا که نقش‌های مختلفی چون میراب وجود داشت و اهالی جامعه، مشارکتی جمعی در زمینه مدیریت استفاده، لایروبی و نگهداری مجاری انتقال آب داشتند. این سطح از تکنولوژی، چنین روابطی را در سطح جامعه ایجاد می‌کرد و خود باعث شکل‌گیری نظام اعتقادی خاصی نسبت به آب می‌شد. آب با زحمت و تلاش جمعی، کنترل و قابل بهره‌برداری می‌شد پس محترم بود و قطره‌قطره آن غنیمت. در این سیستم، مصرف‌کنندگان، خود بخشی از سیستم مدیریت و توزیع بودند و تغییرات منابع آب و محدودیت‌های آن‌را از نزدیک و بی‌واسطه حس می‌کردند اما با تغییر تکنولوژی آب رسانی و رواج آن در کشور از حدود 5-4 دهه پیش، به تدریج روابط اجتماعی نیز تغییر کرد. امروز همه شهروندان، مصرف‌کنندگان صرف این منبع انرژی هستند و در مقابل پرداخت مبلغی ناچیز می‌توانند حجم قابل‌توجهی و به ظاهر نامحدودی از آب را در اختیار داشته باشند. بنابراین، طبق نظر وایت، طبیعی است که انتظار تغییراتی را در نظام ارزشی و ایدئولوژیکی جامعه نیز داشته باشیم. حذف شدن مردم از فرآیند آبرسانی، باعث کالایی شدن آب و تغییر و تنزل جایگاه آن در ذهن مصرف‌کنندگان می‌شود. آنها دیگر محدودیت‌های محیط را در مورد این منبع انرژی حس نمی‌کنند و متوجه نوسانات آن از سالی به سال دیگر نمی‌شوند. این‌جاست که آب از یک نعمت الهی و یک منبع انرژی محدود، به کالای ارزان‌قیمت سرشاری تبدیل می‌شود که به راحتی قابل تهیه است. نگرش مردم به «آب» در روستای دهتل از استان هرمزگان دهتل، روستایی شافعی مذهب در نزدیکی خلیج فارس است که از نظر تقسیمات سیاسی، جزء شهرستان بستک از استان هرمزگان محسوب می‌شود و جمعیتی بالغ بر 1500 نفر دارد. این روستا فاقد آب شیرین تسفیه شده است و آب لوله‌کشی آن تنها برای مصرف شستشو به کار می‌رود. پیش از لوله‌کشی در حدود 40 سال پیش، آب شستشو از چاه‌هایی تامین می‌شده که در داخل هر خانه وجود داشته است. با گذر زمان و شور شدن این چاه‌ها، چاه‌های جدیدی زیر نظر اداره آب حفر شده که کیفیت آب بهتری دارند و با سیستم لوله‌کشی وارد خانه‌ها می‌شود. آب شرب روستا اما هنوز از برکه‌ها تامین می‌شود. اهالی، آب را با تراکتور از برکه برداشت کرده و در مخازنی فلزی یا فایبرگلاس در داخل خانه‌هایشان نگهداری می‌کنند. عموما آب این مخازن برای یک تا دو ماه جوابگو است. سابقا آب را با کوزه یا سطل‌هایی که توسط یک چوب روی شانه حمل می‌شوند جابه‌جا می‌کردند. به آب برکه‌ها اغلب کلر زده می‌شود و اهالی نیز در خانه و به هنگام مصرف باید آن‌را از صافی پارچه‌ای عبور دهند تا اضافات و شن و ماسه آن گرفته شده و قابل استفاده شود. آب برکه‌ها، از باران تامین می‌شود و چنان‌چه باران نبارد برکه‌ها خالی می‌شوند. اهالی برای سال‌های خشکسالی نیز تدابیری اندیشه‌اند که از آن جمله، درنظر گرفتن تعدادی از برکه‌ها به عنوان پس‌انداز و استفاده نکردن از آب آنست. در چنین جامعه‌ای که روش، دانش و ابزار مدیریت آب آن هنوز مبتنی بر سنت است جایگاه آب، شیوه مصرف و نگاه نسبت به آن نیز به سنت نزدیک‌تر است. در این روستا و کل منطقه، آب‌انبار، ارج و قربی مانند مسجد دارد و افراد، نذر آن می‌کنند. بخش قابل توجهی از برکه‌های روستا توسط خیرین حوزه خلیج ساخته شده و بخشی از سیستم نذورات است که توسط سید معروف منطقه مدیریت می‌شود. اهالی برای ساخت برکه و مسجد، به یک اندازه و بیش از همه مشتاقند. وجود نمک و اسپند و دخیل در جداره دیوار برخی برکه‌ها یا زیر طاقی سقف آن‌ها خود گواه دیگری بر جایگاه خاص آن‌هاست. جمع‌بندی اهالی روستای دهتل، بخشی از همین مردم، با همین فرهنگ هستند و دسترسی‌های مناسبی نیز به انواع رسانه‌های دیداری و نوشتاری مانند اینترنت دارند. روستا، پویا و فعال است و مغازه‌ها و امکانات و جمعیت جوان قابل توجهی دارد. با این‌حال از نظر ایدئولوژی و نظام ارزشی نسبت به آب، متفاوت از بسیاری از مناطق دیگر ایران می‌اندیشد و عمل می‌کند. این مسئله طبق نظریه وایت، ریشه در تکنولوژی آبرسانی آن دارد که در سطح اجتماعی نیز، همه به یک توده مصرف‌کننده منفعل تبدیل نمی‌شوند. منابع آبی در معرض دید همه هستند و کم شدن حجم آب، هشداری جدی و واضح برای همه محسوب می‌شود. کمبود آب شیرین در منطقه، فرآیند سخت انتقال به خانه و نیز تسفیه آن همه باعث حفظ ارزش آب و کالایی نشدن آن می‌گردد. نکته‌ای که از این تجربه‌ها استخراج می‌شود ضرورت توجه به درگیر کردن مردم در فرآیند آب‌رسانی و نیز مشاهده واقعی و باورپذیر وضعیت واقعی منابع آبیست که می‌بایست در سیاست‌گذاری‌های فرهنگی نهادهای متولی آب به آن‌ها توجه شود. تنها در این صورت است که می‌‎توان فرهنگ استفاده درست از منابع و انرژی‎‌ها را درونی کرده و دوباره به بخشی از فرهنگ و باورهای ایرانیان تبدیل نمود. منابع: - صفی‌نژاد، جواد، 1359، نظام‌های آبیاری سنتی در ایران، تهران، موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران. - مور، جری. دی، 1389، زندگی و اندیشه بزرگان انسان‌شناسی، ترجمه هاشم آقابیگ‌پور و جعفر احمدی، تهران، نشر جامعه‌شناسان. - سعیدی مدنی، محسن، 1386، شکل‌گیری و توسعه نظریه‌های کلاسیک در انسان‌شناسی، یزد، انتشارات دانشگاه یزد. - غزنویان، زهرا، تیر 1389، مقاله «تغییر فناوری آبرسانی و تاثیر آن بر الگوی مصرف آب» در سایت: انسان‌شناسی و فرهنگ

این مقاله ابتدا در اندیشه ایرانشهر منتشر شده است.