هم خانواده های فرش در زندگی اقوام ایرانی

گذشته از این تنوعات، فرش در ایران، هم خانواده های دیگری هم دارد که رنگ و بوی محلی بیشتری دارند و به میزان قابل توجه تری توانسته اند اصالت خود را در طرح و رنگ و شیوه بافت، حفظ کنند. از جمله این گستردنی ها می توان به گبه، گلیم و نمد اشاره کرد.

نمد: نمدمالی، اصطلاحی آشنا برای همه ماست که به نوعی سنت قدیمی زیراندازبافی در بین اقوام ایرانی اشاره دارد. برای تهیه نمد، ابتدا قالب آنرا تهیه کرده و روی زمین می گذارند. این قالب در بعضی جاها حصیری بوده و توسط خود نمدمال بافته می شود. سپس نقش مورد نظر خود را بر روی آن کشیده و پشم حلاجی شده را روی آن می ریزند و خیسش می کنند. سپس استاد نمدمال، روی آن ایستاده و در شیوه سنتی، ساعت ها با استفاده از پا و دست آن را ورز می دهد تا بافتش متراکم شود. از نمد برای تهیه پادری و زیرانداز، لباس چوپانان، کلاه نمدی و همچنین زیرزینی اسب استفاده می شود. ترکمن ها از جمله اقوامی هستند که از دیرباز نمدمالی می کرده اند. نمد ترکمنی را در اصطلاح محلی "قوشمن" می نامند و از آن برای پوشاندن کف خانه در مقابل سرمای هوا استفاده می کنند.
گبه: در بسیاری از نقاط ایران بافته می شود و محدود به منطقه خاصی نیست، اما عده ای از آن با عنوان هنر عشایر و نماد زندگی ایلی یاد می کنند. گبه را با استفاده از پشم و گاها موی بز، بر روی دارهای افقی که روی زمین قرار داده می شود می بافند. گبه برای دو مصرف عمده بافته می شود، یکی برای زیرانداز که به آن "قالی گبه" می گویند و نوع دیگری که ظریف تر و نرم تر است به عنوان پتو و روانداز. از آنجایی که گبه هنوز چندان بازاری نشده توانسته تنوع نقش های خود را حفظ کند و هر بافنده ای بنابر ذهن و سلیقه خود، طرحی بر آن می زند. بنابراین گبه، زیراندازی است که برخلاف فرش، از روی نقشه ای از پیش تعیین شده بافته نمی شود. گبه را در شکل سنتی خود با استفاده از پشم های طبیعی رنگ نشده می بافند که به آن گبه های "خودرنگ" می گویند که بسیار در برابر نور آفتاب و نیز شستشو مقاوم است. رنگ زمینه گبه اغلب سفید، کرم یا شیری است که بر آن، نقش هایی به رنگ های مشکی و قهوه ای و... کار می شود.
گلیم: نوعی دست بافته است که شبیه فرش بر روی دار بافته می شود ولی برخلاف فرش، دارای پرز نیست. استان ایلام یکی از استان هایی است که سابقه گلیم بافی در آن بالاست و عشایر این منطقه از دیرباز با این هنر، آشنایی داشته اند، اما امروز گلیم ایلام از جهت دیگری معروف است. در دهه 60 ، یکی از گلیم بافان روستایی ایلام به نام "سحر چلانگر" موفق می شود با ترکیبی از فناوری گلیم و قالی، نوعی "گلیم نقش" برجسته ایجاد کند که مورد استقبال میراث فرهنگی منطقه قرار گرفته و در بین سایر بافندگان نیز ترویج داده می شود. این گلیم، بسیار شبیه برجسته بافی های چینی است که زمینه آن مانند گلیم بوده و در بافت نقش ها از گره های فرش استفاده می شود. به همین دلیل، نقش ها برجسته تر از متن زمینه می شوند. برای بافت این نوع از گلیم، نیاز به نقشه هایی مانند نقشه های فرش است ولی به مراتب، وزن کمتری نسبت به فرش دارد.
***
ساکنان بسیاری از مناطق ایران، سنتا به شیوه ای از بافت زیراندازها مجهز هستند، شیوه ای که از آن برای تهیه بسیاری از ابزارهای دیگر زندگی خود نیز استفاده کرده اند. به عنوان مثال، ترکمن ها از این مهارت های زیرانداز بافی، در بافت جلد آینه، فرش ویژه مراسم تدفین، "آیاق لیق" یا همان سجاده ی فرشی، فرش ویژه شتر عروس، فرش حاوی نشان قبیله و... استفاده می کنند. دست بافته هایی که بر زمین چادر و درِ ورودی آن پهن شده و یا کیف هایی که از دیوار چادر آویزان شده و لباس و وسایل زندگی در آن قرار می گیرد از دیگر استفاده های آنها از مهارت های بافندگی فرش است. در بین دیگر اقوام نیز دیده می شود که از این مهارت ها برای بافت برخی از انواع لباس و روانداز استفاده می کنند. این، نشانی از نفوذ تکنولوژی و هنر بافت فرش و هم خانواده های آن در فرهنگ اقوام ایرانی و نیز گواهی بر ذهن پویای آنها در به کارگیری این تکنولوژی برای مصارف متعددی است.
این مطلب ابتدا در ماهنامه سپیده دانایی منتشر شده است