حامیژه

انسان با پشت سرگذاردن مراحل مختلفی ازشیوه های زندگی ( کوچ نشینی بر اساس صید وشکار ، کوچ نشینی بر پایه زندگی شبانی ، کوچ نشینی بر مبنای ییلاق و قشلاق  و ...) در نهایت با دستیابی به دانش و صنایع مختلف قادر گردید قدم در مرحله ای گذارد که " مورگان " ، اندیشمند تطور گرا ، از آن به عنوان مرحله تمدن صحبت کرده است و آن مرحله ای است که زندگی شهرنشینی به عنوان شکلی از زندگی یکجانشینی شکل گرفته و روندی تطوری را چه به لحاظ کالبدی و چه فیزیکی پیش روی قرار می دهد ودر این طی طریق علوم مختلفی که نتیجه تکامل دانش و ذهن بشر نیزهستند متناسب با هر عصر و دوره به کار گرفته می شوند ، " برنامه ریزی شهری " و " طراحی شهری " از جمله دانش هایی هستند که محصول این عصر بوده و امروز سهم بسزایی را می توان برای آنها در فرایند تکاملی شهرها در نظر گرفت ، هرچند که نمی توان این نکته را فراموش کرد که بشر همواره از برنامه ریزی درزندگی خویش در جهت تامین مسکن و سرپناه  ، خوراک وسایر مسایل زندگی  و فائق آمدن بر مشکلات  بهره گرفته است تا بتواند شرایط مساعد جهت رسیدن به آسایش و آرامش هرچه بهتر و بیشتر برای خود فراهم آورد ولیکن نیاز به " برنامه ریزی شهری " و کاربرد این دانش در سوق دادن شهرها به سوی تکامل امری نو و بدیع بوده که تنها در پی پاسخگویی به نیازهای آنی و زودگذر بشر شهرنشین نبوده بلکه رویکردی آینده نگروجامع در تخصیص و توزیع منابع پیش روی دارد . بنابراین می توان برنامه ریزی شهری را گامی در جهت « تامین رفاه شهرنشینان ، از طریق ایجاد محیطی بهتر ، مساعدتر ، سالمتر ، آسان تر ، موثرتر و دلپذیرتر » دانست و نیل به این هدف عالی تعامل میا ن این علم و علوم اجتماعی را نیز می طلبد زیرا شهرها فضاهایی انسان ساخت و وسیعترین عرصه تبلور زندگی اجتماعی بشر درقرن حاضر هستند . توجه به مسائل فرهنگی و اجتماعی در برنامه ریزی شهری سبب شکل گیری ساختهای مختلف شهری متناسب با فرهنگ وویژگیهای اجتماعی هر شهر خواهد بود ودرحفظ و تقویت هویتهای شهری موثرهستند و وبنابراین همانگونه که سیر تکاملی فرهنگ خود عاملی مهم بر سیرتکاملی شهرها است عکس این قضیه نیز می تواند صادق باشد ؛ برای مثال در گذشته با موضوعاتی تحت عناوینی چون " حقوق شهروندی " ، " اخلاق شهروندی " ، " فرهنگ شهروندی و شهرنشینی " روبه رو نبوده ایم اما امروز بحث پیرامون عناوین مذکور مورد توجه صاحبان نظر و اندیشه واقع گردیده و این خود دال بر گرایش و تمایل بشر در حرکت به سوی زندگی متعالی و رسیدن به کمال می باشد و بدین ترتیب هر روز شاهد ظهوردانش ها و نظریاتی جدید به منظور خدمت به جامعه بشری هستیم . اما یکی دیگر از دانش هایی که در چند دهه اخیر مطرح و مورد توجه واقع گردیده و چیزی بیش از 50 سال از عمر آن نمی گذرد ،     " طراحی شهری " است که می توان آنرا بخشی از برنامه ریزی شهری در نظر گرفت . تعاریف مختلفی از این دانش که با هدف ارتقا کیفیت فضاهای شهری شکل گرفته است    از سوی صاحبان اندیشه مطرح گردیده از جمله " راپاپورت " که آنرا « سازماندهی فضایی ، زمانی و ارتباطات » تعریف نموده و " ولف " در مورد دانش طراحی شهری عنوان می کند  که این دانش « سعی بر آن دارد که مناطق شهری را هم از نظر زیبایی و هم از نظر عملکردی رضایت بخش و مفید گرداند و با این ترتیب هدف طراحی شهری شکل دهندگی کالبدی است به توسعه شهری در رابطه با نیا زهای اجتماعی و خواستهای جامعه » . طراحی شهری همچون برنامه ریزی شهری زمانی به نتیجه مطلوب خواهد انجامید که متناسب با فرهنگ و شرایط اجتماعی هر جامعه انجام پذیرد به طوری که بتوان آنرا تجلی و عرصه ظهور فرهنگ در یک جامعه دانست و فضاهایی بامعنی و با هویت خلق گردند که بدین ترتیب لازم است میان ساختارکالبدی  ، الگوهای رفتاری ، نیازهای رفتاری ، سابقه فرهنگی و تاریخی جامعه ارتباط مطلوب و مناسب برقرارگردد . مشارکت دادن ساکنان شهرها در امر طراحی شهری امری است که می تواند در سیر تکاملی دانش ، فرهنگ و فضای زیست بشر موثر واقع گردد زیرا دخالت دادن نظرات و ایده های ساکنان شهرها در فرایند طراحی و ساماندهی فضاهای شهری سبب تبلور ویژگی " تنوع " در فضاهای شهری ، که قابلیت پاسخگویی به نیازهای گونه های مختلف فرهنگی در هر جامعه ای را فراهم می آورد ، می گردد و دیگر شهرها فضاهایی جهت پاسخگویی صرف به فرهنگ غالب نبوده و خرده فرهنگها نیز در شهر قدرت تجلی خواهند یافت و به جای ذوب شدن در فرهنگ غالب خود مسیری در جهت تکامل طی خواهند نمود در عین حال که در کنار فرهنگ غالب به تکامل شهر کمک خواهند کرد .
نکته نهایی آن که ، هر چند برخی به روند تکامل گرایانه زندگی شهرنشینی اعتقاد ندارند ولیکن بایستی با رویکردی مثبت و با در نظر داشتن توسعه و رشد امکانات شهری در عصر حاضر این اصل را پذیرفت ( اصل تکامل شهرها ) که ظهوردانش ها ونظریات نو در حوزه شهر و شهرنشینی ، که همه و همه به نوعی در پی بهسازی و تعالی فضاهای شهری نیز هستند ، خود دال بر خواست بشر در رسیدن به حد کمال در ساماندهی محیط زندگی اجتماعی اش است و در صورت کاربرد صحیح و منطقی دانش های روز در امر شهرسازی مطمئنا روند تکاملی شهرها روندی قابل قبول خواهد بود .

 - نویسنده: بهنوش شمس الهی

- منبع: سایت  انسان شناسی و فرهنگ