رده بندی؛ یک بازی ذهنی همگانی و مداوم

رده بندی یا طبقه بندی، یعنی قرار دادن عناصر شبیه به هم در یک گروه، گروهی که ویژگی های تقریبا مشترکی با هم دارند و همین ویژگی ها باعث تمایز آنها از سایر گروه ها می شود. با شنیدن این مفهوم، بسیاری یاد لینه می افتند که نظام رده بندی او از موجودات زنده در زیست شناسی بسیار مشهور است و یا مندلیف که جدول رده بندی عناصر شیمیایی را طراحی کرد. رده بندی در علم، با نظم دادن به انبوهی از داده های بی نظم در ذهن انسان، مطالعه ویژگی های هر رده و تفاوت هایش با سایر رده ها را امکان پذیر ساخته و در نهایت، به فهم بهتر پدیده ها و عناصر کمک می کند. اما آیا رده بندی تنها مختص به علوم طبیعی است؟ در جوامع مختلف و نظام های اجتماعی شان نیز ردپایی از مفهوم رده بندی را می توان یافت. برای مثال، جوامع هندواروپایی از دیرباز دارای ساختار طبقاتی سه گانه ای در بطن خود بوده اند که فرد فرد جامعه را در یکی از سه رده کلی روحانیون، جنگجویان و کشاورزان جای می داده است. بنابراین ذهن انسان از دیرباز، نیاز و همچنین علاقمندی خاصی به مفهوم رده بندی داشته است. ما در زندگی فرهنگی و اجتماعی خود در چه مواقعی از رده بندی استفاده می کنیم، چگونه و چرا؟ این یادداشت سعی دارد گذری بر این مسئله داشته باشد.

اندیشمندان معتقدند که رده بندی همچنین یکی از مهمترین مهارت های ذهن بشری است. برخی از آنها می گویند ذهن ما برای فهمیدن، ابتدا یک مفهوم واحد را به مصادیق و مفاهیم متعددی خرد می کند، مثلا وقتی با آن از "انسان" صحبت می کنیم، "زن" و "مرد" را به خاطر می آورد، بعد تفاوت های این دو با هم را درنظر می گیرد و سپس با یافتن شباهت هایشان، به تعریف دست و پاشکسته ای برای انسان در حالت کلی می رسد. بنابراین ذهن بشر به صورتی مداوم، دنیای اطراف خود را رده بندی می کند و به این رده بندی نیازمند است. این رده بندی شامل طبیعت و فرهنگ و همه چیز می شود. محصولات فرهنگی، چه آنجا که از یک غذا یا ابزار صحبت می کنیم و چه آنجا که یک مفهوم انتزاعی و ذهنی مانند انسانیت یا عدالت را به ذهن می آوریم همواره با مفهوم رده بندی گره خورده اند. تقسیم گیاهان به سمی و غیرسمی و یا تقسیم حیوانات به اهلی و غیراهلی و یا تقسیم موجودات به انسان و غیرانسان و تقسیم انسان ها به خودی و دیگری و یا خوب و بد، دانش و مهارتی به انسان در مواجهه با محیط خود می داده که بدون شک برای بقای او در این جهان بسیار ضروری بوده اند. رده بندی به ما فرصت شناخت پدیده ها و عناصر مقابل و پیرامونمان و در نتیجه، امکان پیش بینی عکس العمل آنها را داده و کمک می کند که بهترین و عاقلانه ترین رفتار ممکن را اتخاذ کنیم. از همین رو برای زندگی ما ضروری است.
رده بندی برمبنای فاکتورهای مختلفی انجام می شود، به عنوان مثال می توان به رده بندی جنسی، رده بندی قومی و نژادی، خویشاوندی، رده بندی درآمدی و شغلی، رده بندی تحصیلی و... اشاره کرد. یکی از مهمترین این رده بندی ها، رده بندی سنی است که از گذشته تاکنون، اهمیت بسیار بالایی در تمامی جوامع داشته و نظامی از حقوق و وظایف را برای رده های سنی مختلف نسبت به هم ایجاد می کرده است. نمونه این نوع رده بندی را می توان در بین بامبوسی های آفریقا مشاهده کرد. مردمان این فرهنگ، کلیه کسانی را که در یک طبقه سنی قرار می گیرند با عنوان "آپوا" خطاب می کنند و معتقدند که روابط موجود بین افراد یک طبقه سنی (آپوا) باید مبتنی بر سکوت و آرامش باشد و اگر گروه ها و طبقات سنی (اپواهای) مختلف با هم مخلوط شوند و سکوت را برهم بزنند سر و صدا ایجاد شده و حادثه شوم و نحسی اتفاق می افتد. در جامعه بامبوسی، مسن ترها وظیفه داوری بین گروه ها را برعهده داشته و هرکدام از دیگر گروه ها نیز وظایف خاص خود را عهده دارند. مسئله سن و رده بندی سنی، در جامعه خود ما نیز یکی از مسائل تعیین کننده در روابط اجتماعی بوده، به طوری که سنتا بزرگترها وظیفه حمایت از کوچکترها را برعهده داشته و کوچکترها نیز موظف به حفظ احترام بزرگترها بوده اند. وجود رده بندی سنی را در ساختار فرهنگی و اجتماعی یک جامعه به طرق مختلفی می توان حس کرد، برای مثال می توان به منع قانونی فروش برخی محصولات (مثلا سیگار) به کودکان اشاره کرد و یا اطلاعیه های منع ورود افراد زیر 18 سال به برخی فضاها (مثلا قهوه خانه ها)، همچنین ممانعت از ورود کودکان به فضای بیمارستان و یا کنوانسیون های حمایت از حقوق کودکان که بر مجازات افراد زیر 18 سال به شدت نظارت داشته و از آن، ممانعت به عمل می آورند. وجود فضاهایی مثل مهدکودک ها و یا خانه سالمندان، خود نشانه دیگری از وجود نظام رده بندی سنی در جامعه است.
***
بنابراین، بشر در طول تاریخ حیات خود همواره چیزهای مختلف را رده بندی می کرده و این مهارت، در زندگی پیچیده بشر امروز نیز بیش از پیش به کار گرفته می شود. مسئله رده بندی سنی محصولات فرهنگی، در جامعه جدید همچنان یک مسئله کلیدی است، مسئله ای که ما را وادار می کند رده بندی سنی بسیاری از محصولات فرهنگی مان را در اولویت قرار دهیم. یکی از اولین اشکال رده بندی محصولات فرهنگی، رده بندی سنی کتاب ها بود که حاصل چنین تجربه ای امروز در کشور ما، رده های سنی پیشنهادی درج شده در پشت جلد بسیاری از کتاب های کودک و نوجوان است. رده بندی سنی فیلم ها و محصولات سینمایی نیز مثال دیگری در همین زمینه است که پس از رده بندی کتاب مطرح شد و امروزه بسیاری از کشورهای دنیا به آن توجه دارند. در کنار همه این ها می توان از بازی های رایانه ای نیز نام برد که رده بندی سنی آنها، یکی از مهمترین و پیچیده ترین اقسام رده بندی محصولات فرهنگی است و حدودا 15 سال پس از اولین تجربه های جهانی، کشور ما نیز انجام چنین مهمی را آغاز کرده است.
این ملطب ابتدا در نشریه سپیده دانایی منتشر شده است.