فرش ایرانی؛ از گورهای یخ زده سیبری تا به امروز؟

حدودا 60 سال پیش، زمانی که یک باستان شناس روس به نام "سرگی رودنکو" مشغول کاوش در گور یکی از پادشاهان سکایی بود در کنار ابزارها و اشیاء باستانی داخل گور، یک قالی قدیمی را نیز پیدا کرد که بعدها به جد قالی های جهان شهرت یافت. این گور در منطقه سیبری و در دره ای واقع در شمال کوهستان آلتایی قرار داشت، حدود 80 کیلومتری مغولستان. قالی کشف شده از آن، به دلیل سرمای شدید هوا و شرایط گور، در طول سال های متمادی از فرسایش و پوسیدگی مصون مانده و تقریبا سالم بود. آزمایش های سن یابی باستان شناسان بعدها قدمت این گور را بین 7-6 هزار سال تخمین زد و از همین رو گمان می شود که عمر این قالی نیز می تواند در همین حدود باشد؛ عمری که حتی بیشتر از عمر نوشتار و ابداع خط در جهان است!

این قدیمی ترین قالی جهان بعدها به پازیریک (Pazyryk) مشهور شد. پازیریک، یک قالی پشمی مربع شکل است که ابعادی حدودا دو متر در دو متر دارد. در نقوش بافته شده آن نیز می توان یک حاشیه گلدار در دور قالی را دید که تصاویر سوارکاران، آهوان درحال چرا و نیز جانورانی افسانه ای را دربرگرفته اند. اغلب این جانوران افسانه ای بافته شده در قالی پازیریک، موجوداتی با بدن شیر و سر عقاب هستند. مدتی بعد، پژوهشگران مختلف، مطالعه پیرامون منشا این قالی را آغاز کردند و نظرات متعددی درخصوص منشا آن مطرح شد. در این بین، پروفسور رودنکو، کاشف پازیریک در کتابی، به شباهت نقش های این قالی با نقش برجسته های تخت جمشید اشاره کرد و نوشت که بدون شک این قالی، منشا ایرانی دارد ولی در مورد اینکه کار مادها، پارت ها یا پارس هاست نمی توان اظهار نظر قطعی کرد. با این حال، عده ای دیگر از کارشناسان این بحث را مطرح می کنند که فرش مذکور نمی تواند چنین مسافتی حمل شده باشد تا در گورستان قرار بگیرد، بنابراین بافت قالی باید کار مردم همان منطقه باشد. پازیریک هم اکنون در موزه آرميتاژ در سن پترزبورگ نگهداری می شود.
آیا قدیمی ترین فرش شناخته شده در جهان، به واقع ایرانی است؟ صرف نظر از اینکه چه پاسخی به این سوال داده می شود باید توجه داشت که قدمت قالی بافی، بسیار بیشتر از قدمت قالی پازیریک است و به گواهی اسناد تاریخی، قالی در ایران از دیرباز، حضور و جایگاه ویژه ای داشته است. گزنفون، تاریخ نگار یونانی، دوهزار سال پیش در کتاب "سیرت کوروش" خود به قالیچه هایی اشاره دارد که ایرانیان برای نرم کردن بسترشان می ساخته اند. برخی اسناد تاریخی نیز از مفروش کردن تابوت کوروش با فرش های ایرانی خبر می دهند. همچنین می توان به اسناد تاریخی دیگر کشورها از جمله چین اشاره کرد که از فرش ایرانی به عنوان یکی از عمده وارداتشان نام برده اند. در تاریخ ایران و از جمله در اشعار فردوسی هم آمده که پادشاهان بزرگ برای احترام به پادشاهان سایر ملل به آنها فرش هدیه می داده اند. ماجرای فرش "بهارستان" هم، سند دیگری در اهمیت و کیفیت فرش بافی در ایران است؛ فرش ابریشمی و زربافت ایرانی که پس از شکست ساسانیان از اعراب، به دست آنها افتاد. این فرش بسیار مورد توجه اعراب واقع شد ولی مشکل آنجا بود که نمی شد آنرا مثل سایر غنایم جنگی بین همه تقسیم کرد. در نهایت تصمیم برآن شد که این فرش گرانبها تکه تکه شده و هر تکه به یکی از سپاهیان عرب داده شود!
همان طور که گفته شد فرش ایرانی در زمان ساسانیان، کیفیت و رونق بالایی داشته است. در زمان مغولان نیز گرچه بسیاری از عرصه های فرهنگ این مرز و بوم نابود شد اما آنها، توجه ویژه ای به فرش نشان داده و باعث رونق آن شدند. با این حال کارشناسان، نقطه اوج و بلوغ فرش ایرانی را حکومت صفویه می دانند که گاه از آن با عنوان "رنسانس فرش ایرانی" نیز یاد می شود. در این دوره، تغییراتی در طرح قالی ایرانی ایجاد شد و كارگاه های سلطنتی قالیبافی توسط دولت در شهرهای تبریز، كاشان، كرمان، اصفهان، شیراز و هرات دایر گشت. پس از آن و در دوره قاجاریه، وقوع جنگ های بین ایران و روس، لطمات بسیاری به فرهنگ و هنر از جمله فرش بافی زد، شرایطی که از زمان ناصرالدین شاه و به دنبال تجارت فرش های تبریز با خارج از کشور رو به بهبودی گذاشت. سرانجام در دوره پهلوی، توجه جدی به صادرات فرش صورت گرفت که نتیجه آن، بازاری شدن فرش و درنتیجه، کاهش کیفیت و اصالت فرش ایرانی بود. با این حال و تا امروز همچنان فرش ایرانی، یکی از مهمترین دست ساخته های فرهنگ ایرانی و نیز جزء کالاهای صادراتی این کشور محسوب می شود، گرچه این روزها با مشکلات بسیاری در داخل و خارج کشور دست و پنجه نرم می کند، مشکلاتی که جایگاه آن را متزلزل کرده اند.
این ملطب ابتدا در نشریه سپیده دانایی منتشر شده است.