حامیژه

مقدمه رویدادهای تاریخی چنانچه با باورهای مردم درآمیخته باشند دیگر رویداد تاریخی صرف نخواهند ماند و مردم به مناسبت هایی آنها را بازتولید می کنند بخصوص اگر این رویدادها رنگ دین و اعتقادات را هم داشته باشند. محرم از این دست رویدادهای تاریخی است که با جان شیعه پیوند خورده و هر گروهی از شیعیان در قالب آیین های مختلفی به بازتولید آن می پردازند. یکی از کهن ترین این آیین ها "نخل گردانی" است که در این نوشته به اختصار به آن می پردازیم. پیشینه نخل گردانی آنچه از اسناد تاریخی در دست داریم نشان میدهد که اطلاق واژه نخل به تابوتواره های مذهبی به دوره صفوی بازمی گردد اما رسم گرداندن تابوت و نشانه هایی مانند نخل به دوره های پیش از صفوی باز می گردد و وجود مراسمی از این دست در میان شیعیان عراق قرن پنجم هجری روایت شده است.علی بلوکباشی،نویسنده کتاب نخل گردانی معتقد است که در میان دیگر اقوام و ادیان نیز می توان مراسمی از این دست را مشاهده کرد. "یکشنبه نخل" یا عید شعانین (سعانین) روز یکشنبه قبل از عید فصح است که در میان مسیحیان به یاد ورود حضرت عیسی مسیح (ع) به بیت المقدس برگزار می شود و قدیمی ترین اسناد وجود آن را به حدود هزار سال قبل باز می گرداند. در میان یهودیان نیز تابوت شهادت یا صندوق عهد که یادگار موسی (ع) است را می توان نام برد. صندوقی که موسی (ع) به فرمان خدا ساخت و بنی اسرائیل آن را مظهر قدرت خدا می دانستند. بابای نخل و نخل عاشورا نخل، در لغت به معنی درخت خرما و مجازا به معنای هر درختچه تزیینی است و نام تابوتواره ای که در عزا خصوصا عزای امام حسین (ع) بر دوش می کشند. از نخل در عاشورا و نیز هنگام مرگ جوانان ناکام استفاده می شود که اولی را "نخل عاشورا " و دومی را "نخل ماتم" می گویند. نخل در فرهنگ ایرانی نماد تجدید حیات، باروری و بی مرگی بوده و با نوعی تقدس همراه است. این وسیله از چوب ساخته شده و با پارچه های سیاه و سبز و شالهای ترمه پوشانده می شود. شاخه های گل، آینه، فانوس، سلاح های سرد، بیرق، نظر قربانی و یک دست لباس (دستار، شال و ردا) از جمله زیورآلاتیست که در تزیین نخل بکار می رود. نخل آرا شخص بخصوص و باتجربه ایست که در برخی مناطق به او "بابای نخل" هم می گویند. او هر ساله به هنگام عاشورا طی چند روز نخل را آماده می کند و مسئولیت حفاظت از نخل و زیورآلات آن حتی پس از پایان مراسم با اوست. نخل اندازه ها و ابعاد مختلفی دارد و در مراسم عزاداری عاشورا در حاشیه کویر مرکزی ایران، یزد، تفت، نایین، ابیانه، کاشان، میبد،سمنان و زواره و همچنین در تهران معمول است. مراسم نخل گردانی نخل را یا روی زمین گذاشته و یا توسط چهارپایه های مخصوصی حرکتش میدهند و برای این کار هرساله مردان قویی هیکلی از خانواده هایی مشخص زیر نخل رفته و حسین گویان بلندش می کنند. نخل در محله ها، خیابان ها، امام زاده ها و مساجد گردانده می شود و در تمام مسیر حرکت قرآن یا چاووشی خوانده می شود. در طی مسیر مردم نذورات خود را به متولی نخل داده یا بین نخل گردانان پخش می کنند. در غروب عاشورا و پس از پایان آیین شام غریبان به جایگاه اصلی خود بازگردانده می شود. در یزد نخل را از روز پنجم عاشورا آذین می بستند. ظهر عاشورا زن و مرد و پیرو جوان همه به میدان اصلی شهر می رفتند. عصر عاشورا حدود بیست تن از مردان با سومین هوشدار سردسته نخل نخل را بلند می کردند و هفت، نه ویا یازده مرتبه در میدان حرکت می دادند و جوانانی که بر روی نخل نشسته بودند گروهی سنج می زدند و گروهی قرآن می خواندند و برخی نیز اشعار محتشم را. قربانی نیز از دیگر مراسم معمول برای نخل هاست. نتیجه گیری دهه اول محرم نه یادروز عاشورا که خود عاشوراست. عاشورایی که هرساله تکرار می شود و این تکرار، شیعه امروز را که ظاهرا سالها از حسین (ع) و واقعه کربلا دور است با او یگانه می کند چنانکه گویی شیعه امروز در همان لحظه می زید. دراین میان آنچه انسان بکار می گیرد تا بتواند این دو زمان را به هم پیوند زند آیین های نمایش گونه است که با کمک تصویر، انسان امروز را با گذشته درهم می آمیزد. تعزیه، عَلَم، بیرق، توغ (توق)، علامت و دیگر ابزاری که بنا بر فرهنگ های مختلف در گوشه و کنار این دیار می توان دید همه تصاویری هستند که امروز شیعه را با عاشورای تاریخی یگانه می کند.