گذری بر سنت مهریه و شیربهاء در بین اقوام

ازدواج در تمام دنیا با مبادله هدایای مختلفی همراه است که بین خانواده دو طرف و نیز خود طرفین صورت می گیرد. دو نمونه از مهمترین اشکال این تبادل هدایا، مهریه و شیربهاء هستند که به شکل رسمی مهم درآمده و در بین بسیاری از اقوام دیده می شوند. گاه عده ای این دو را یکی پنداشته و ریشه شان را یکی فرض می کنند، حال آنکه این دو مفهوم درحقیقت به دو نیاز متفاوت پاسخ داده و جایگاه های مختلفی نیز داشته اند. شیربهاء از رسوم قدیمی ازدواج است و طی آن، مالی به خانواده عروس پرداخت می شود اما مهریه، مال یا ملکی است که به خود عروس تعلق می گیرد. این دو مفهوم در گذشته از مهمترین تصمیم گیری ها در مورد هر ازدواجی بوده اند و به شیوه متعادلی اجرا می شده اند. این یادداشت، گذری به سنت های مهریه و شیربهاء در بین اقوام و گروه های مختلف خواهد داشت.

سابقه دریافت شیربهاء در ایران بسیار قدیمی است، به طوری که اسناد نشان می دهند در ایران زمان ساسانی نیز این رسم وجود داشته است. در آن زمان، داماد می بایست مبلغی را به تحت این عنوان به خانواده عروس پرداخت می کرد ولی طی زندگی اگر مشخص می شد که زن نازاست و یا به هر دلیل دیگری ارزش مبلغ پرداخت شده را ندارد این مبلغ می بایست پس داده می شد. در اسناد ازدواج باقی مانده از این زمان همچنین ما با ذکر مبلغ مهریه در متن سند ازدواج مواجهیم که متعلق به خود زوجه بوده و در مورد خرج، بذل یا انتقال آن به دیگری دارای اختیار بوده است. این مبلغ تحت عنوان گهری در اسناد ازدواج یاد شده و ظاهرا در هر دوره، مبلغ مشخصی بوده مگر آنکه با توافق طرفین در برخی موارد تغییر می کرده است.

رسم شیربهاء و مهریه مختص ایران نبوده و در کشورهای همسایه نیز دیده می شود، مثلا در برخی مناطق افغانستان گاه، مهریه ای به دختر پرداخت نشده و در قبال آن، خانواده داماد متعهد می شود که به جای دختری که از خانواده عروس گرفته، دختری به آنها بدهد. در این شیوه اغلب، دختری از خانواده داماد به عقد خانواده عروس (مثلا برادر او) درمی آید. این شیوه ازدواج، معروف به «ازدواج گاو به گاو» است. این سنت تا پیش از اسلام، در عربستان هم روا داشته و « شِغار» نامیده می شده است که پیامبر اسلام با آن مخالفت کرده و در متن قرآن نیز صریحا تاکید می شود که مهریه متعلق به زن است و نه هیچ کس دیگری. این رسم در بین برخی از اعراب جنوب ایران نیز وجود دارد.

این رسم در بین بسیاری از اقوام ایرانی نیز دیده دیده می شود. خرج برو، رسم ویژه لرهاست که طی آن، میزان شیربهاء و مهریه مشخص می شود. در این مراسم، بزرگان دو خانواده به صحبت درخصوص میزان مهریه و شیربهاء صحبت کرده و درنهایت، به توافقاتی می رسند. این توافقات به همراه لیستی از مخارج و مایحتاج عروسی در برگه ای قید می شود که سیاهه نام دارد. در بین ساکنان قدیمی شهر قزوین نیز چنین رسم بوده که پس از برگزاری مراسم بله بران یا شیرینی خوران، که دو طرف، توافق خود را برای این وصلت اعلام می کردند بزرگان خانواده عروس، مهریه و شیربهاء مورد نظر خود را نوشته و در برگه ای که «صورت» نامیده می شده برای خانواده داماد می فرستاده اند، خانواده داماد نیز درصورتی که با صورت موافق بوده اند آن را به همراه شیرینی به خانواده عروس بازمی گرداندند. این کاغذ در بعضی مناطق ایران از جمله نطنز، ساوه و... «پاگیره» نامیده می شود که شامل میزان مهریه و شیربهاء است. گرجی های ساکن ایران نیز که در اصفهان و حوالی دریای خزر سکونت دارند آن را «پاگیزه» می نامند.

اما در بین ترکمن ها مهریه وجود نداشته و درعوض، شیربهاء، مسئله بسیار با اهمیتی است و با فرمول های متعددی محاسبه می شود. مهمترین فاکتور در تعیین مقدار شیربهاء، وضعیت تاهل عروس وداماد بوده است. به این معنا که اگر هر دو طرف مجرد باشند مبلغی به عنوان شیربهاء تعیین می شود، اگر داماد بیوه باشد و عروس پیش از این ازدواج نکرده باشد این مبلغ بیشتر می شود، اگر مرد همزمان دارای همسر دیگری باشد و دختر، مجرد باشد مبلغ شیربهاء باز هم بیشتر می شود. بنابراین و طبق این فرمول ها درنهایت، شیربهاء دختری که با مردی زن مرده یا دارای زن ازدواج می کند به مراتب بیشتر از دختران مجرد است و یا شیربهاء زن بیوه عموما بیشتر از دختر مجرد است چرا که بیوه زن ها اغلب شانس های ازدواجشان محدود به مردان بیوه و یا زن دار است که طبق فرمول می بایست شیربهاء بیشتری در ازدواج های اول به بعدشان پرداخت کنند. این قاعده کاملا در تضاد با قاعده شیربهاء در بسیاری از قومیت های دیگر کشورمان است که بیوه زن ها در ازدواجشان از امتیازات کمتری نسبت به دختران مجرد برخوردارند. استدلال ترکمن ها نیز این است که زن بیوه هم کارکشته تر است و رتق و فتق امورات زندگی را بهتر می داند و هم عموما باید به خانه مردی برود که فرزندانی دارد و مراقبت از آنها پرزحمت است. در بین ترکمن ها چنین رسم است که در سومین روز مراسم عروسى که به «گلن آلما» یا «کوجیه» معروف است، بزرگان خانواده داماد نزد خانواده عروس رفته و مبلغ شیربهاء را به آنها پرداخت می کنند. سپس داماد به دنبال عروس رفته و او را می آورد.

در بین کردها نیز چنین رسم بوده که مبلغ شیربهاء را در پارچه ای ابریشمی پیچیده و در ظرفی قرار داده و برای پدر عروس می برده اند، او هم از این مبلغ، بخشی را به داماد خود پس می داده و این نوعی ادای محبت و گذشت نسبت به وی محسوب می شده است.

از آنچه تاکنون گفته شد چنین برمی آید که رسم مهریه و شیربهاء، رسم عامی است که مختص به این دوره تاریخی و یا قومیت خاصی نیست و در بسیاری از فرهنگ ها، نمونه های آن یافت می شود. این رسم برخلاف سایر رسومی که در بین اقوام دیده می شود (مثلا رسوم مربوط به تولد) جلوه های گوناگونی نیافته و با رسوم خاص و متنوعی در حاشیه خود همراه نیست، بلکه بیشتر یک توافق و قرارداد اقتصادی است که مبلغ آن از گروهی به گروه دیگر متفاوت است. در تعیین مبلغ مهریه و شیربهاء گرچه عوامل متفاوتی موثرند (مثلا در شهرستان درگز واقع در استان خراسان رضوی، میزان مهارت های دختر در تعیین مبلغ مهریه و شیربهاء موثر است) اما تا پیش از این همواره عرف، قواعد و فرمول های خاصی داشته که این مبالغ را تعیین و کنترل می کرده است. قواعدی که از نظر اجتماعی درحال حاضر از بین رفته و جای آن را تنها می توان با آگاهی های فردی پر کرد.

این مطلب ابتدا در ماهنامه سپیده دانایی منتشر شده است