>>زنان ترکمن صحرا

زنان ترکمن صحرا


‌‌منیژه23 January 2010

حرف اول- مارگارت مید یکی از بزرگترین زنان انسان شناسی است که با سفر به منطقه "ساموا" و وصلت با بومیان،ضمن تجربه ی شیوه دیگری از زندگی توانست اطلاعات ارزشمندی پیرامون فرهنگ آنها جمع اوری کند که پایه ی بسیاری از قطعیت های رایج زمانش را لرزاند.مید طی سال پژوهش دریافت در منطقه ی "آراپش" مردان و زنان هر دو به تیپ شخصیتی ای تعلق دارند که ما انرا "زنانه" می نامیم، مردم "موندوگومور" نیز هیچ ادراکی از یک معیار دوگانه نداشتند و از هر دو جنس انتظار رفتاری مردانه می رفت ،سرانجام او مردم "چامبولی" را هم اینگونه توصیف کرد: زنانی پرخاشگر،نان آور و ساده پوش و مردانی حسود و بیکار و ترشرو که بیشتر وقت خود را صرف آرایش و رقص و بگومگو در خانه می کنند.گرچه امروزه برکار مید،انتقاداتی وارد شده ولی کار او نشان داد که زن بودن و مرد بودن تعاریف متنوع دیگری هم داشته و دارند که دست کم به اندازه تعریف های ما قطعی فرض می شوند حال انکه همه آنها فوق العاده نسبی اند.اوکتاو پاز می گوید:"هر فرد یگانه است و بیشمار افرادی که نمیشناسدشان" و اکنون من می خواهم بگویم:زن نیز مفهومی یگانه است و بیشمار مصادیق متنوعی دارد که نمی شناسدشان...از این دست است وقتی که در مورد زن در قومیت ها صحبت می کنیم و حتی زن در یک قومیت مشخص.آنچه این مقاله قصد بررسی آن را دارد جایگاه زن در جامعه قومی ترکمن هاست.

از مغولستان تا ایران
ترکمن ها گروهی از زردپوستان حنفی مذهبی هستند که احتمالا در گذشته هایی دور از مغولستان حرکت کرده و به سمت ترکمنستان و سپس ایران آمده اند و امروز در شمال شرقی ایران و در حاشیه دریای خزر ساکنند.تعدادی از آنها را در ترکمنستان،افغانستان،عراق و حتی ترکیه نیز می توان دید.جد مشترکشان "اغوذخان" بوده و شاید به همین دلیل هم هست که در گذشته با عنوان "غز" یا "اغوذ" خطاب می شده اند.
دوگانه ای از زن ترکمن
زن ترکمن کیست و چه جایگاهی در سلسله مراتب قدرت در جامعه ترکمنی دارد؟ واقعیت این است که نمی توان کلیتی به نام زن ترکمن تصور کرد و به ذکر ویژگی های او پرداخت چرا که در جامعه ترکمن ما حداقل با دو تیپ زن مواجهیم.دکتر منیژه مقصودی،استاد انسان شناسی دانشگاه تهران و پژوهشگر جامعه ترکمن وقتی که از زنان درمانگر بومی در ترکمن صحرا صحبت می کند ضمن اشاره به این نکته می نویسد:"جامعه ترکمن،جامعه ای کاملا سنتی و با ویژگی های فرهنگ مردسالارانه است.فراموش نکنیم که در عمق صحرای ترکمن،هنوز زنانی وجود دارند که روسری خود را تا سال ها پس از ازدواج به حکم حضور سنگین عرف و به حکم احترام به پدر شوهر همواره به دور دهان خویش می پیچند.همیشه سر به پایین دارند،هرگز جلوی مردان لب به سخن نمی گشایند و حتی نگاه مستقیمی به آنها نمی کنند.در چنین شرایطی مشاهده زنان درمانگر بومی،انسان را تا وادی شک و تردید پیش می برد.رفتار زنان درمانگر با بیماران خود ورای الگوهای تفکیک سنی و جنسی است.در این نوع رفتار نه زنانگی و مردانگی،نه عرفی و شرعی و نه حجابی و حائلی وجود ندارد." با این حال دکتر عسگری خانقاه،انسان شناس دیگری است که از خلال کتاب "ایرانیان ترکمن" خود چهره متفاوتی از زن ترکمنی به مخاطب ارائه می کند؛زنی که در یک ساختار پدرتبار در طبقه ای پایین تر از مردان قرار می گیرد،با مردان نمی تواند در یک محوطه باشد، باید اطاعت بزرگان خانواده را کرده و حتی در میان زنان آهسته صحبت کند.
زن ترکمن و ازدواج
وقتی از خانواده و نظام خویشاوندی در جامعه ترکمن صحبت می شود آنچه در بدو امر به ذهن می رسد یک کلمه است:درون همسر! ترکمن ها قومی با "فاصله ازدواج" نزدیک به صفر هستند به این معنا که بیشتر ازدواج ها بین دختران و پسران یک محل صورت می گیرد که از لحاظ مسافتی فاصله ای با هم ندارند و همین عاملی است که باعث می شود آداب و رسوم ترکمنی بیشتر در بین آنها حفظ شده و طلاق نیز بسیار کم صورت گیرد.ازدواج زن ترکمن با مرد غیرترکمن اصلا مجاز نیست ولی گاهی برای مرد فقیر ترکمن که نمی تواند شیربهاء زنان و دختران ترکمن را بپردازد رخ می دهد.مهمترین مسئله در ازدواج دختر ترکمن،میزان شیربهاء اوست که توسط بزرگان و ریش سفیدان تعیین و توسط پدر داماد به پدر عروس پرداخت می شود.در جامعه ترکمن،هر زن قبل از هر چیز یک نیروی فعال اقتصادی است که کم شدن آن از خانواده دختر و اضافه شدن آن به خانواده پسر می بایست با دریافت مبلغ شیربهاء جبران شود که آنها هم با آن مبلغ یا برای پسر خود زن گرفته و یا با استخدام کارگری،جای خالی این نیروی کار را پر نمایند.به همین جهت در فرهنگ ترکمنی مبادله زن و دختر در جریان ازدواج با ادبیات "زن خریدن" و "زن فروختن" خطاب می شود.همان طور که گفته شد شیربهاء اهمیت فوق العاده زیادی در این فرهنگ داشته و مبلغ آن از قوانین خاصی پیروی می کند.وضعیت تاهل مرد است که این مبلغ را تعیین می کند،به عنوان مثال شیربهاء دختر باکره ای که با مرد بیوه ای ازدواج می کند بیشتر از پسر مجرد و مهریه دختر باکره با مرد متاهل به مراتب بیشتر از دو حالت پیشین است.در فرهنگ ترکمنی، شیربهاء زن بیوه بیشتر از دختر باکره است چرا که از طرفی چنین زنی در کار خانه و تولید اقتصادی خبره تر از دختر است و از طرف دیگر چون چنین زنانی اغلب اجازه ازدواج با مردان بیوه یا متاهل را دارند طبق قانون شیربهاء،مبلغ بیشتری به آنها تعلق می گیرد.فهم چنین مسئله ای وقتی آسانتر می شود که بدانیم در جامعه ترکمن،نیروی کار به مراتب بیش از مال و دام می ارزد چرا که نیروی کار قابلیت تولید بیشتر و بیشتر دارد.
پوشش زن ترکمن و نشانه ها
علی رغم مردان ترکمن که بر اثر فشارهای سیاسی طی تاریخ به مرور پوشش خود را کنار گذاشته اند زنان ترکمنی همچنان لباس محلی شان را حفظ کرده اند و نیز این سنت را که هر دختری می بایست خودش کفش و لباسش را بدوزد و خصوصا لباس عروسیش را. زن ترکمن هنگام مواجهه با مردی غیرترکمن و یا مرد ترکمن سالخورده ای دهانش را با دستمالی می بندد که "یاشماق" نام دارد.مسئله دیگر اینکه،اگر بپذیریم که یکی از کارکردهای لباس،هویت یابی است آنگاه تک تک عناصر موجود در پوشش یک قوم قابلیت خواندن و معنی شدن پیدا می کند،از این جهت است لباس زن ترکمن.در ترکمن صحرا هرگاه که دختری ازدواج می کند بزرگترها کلاه خاصی را بر سرش می گذارند که نشانه تاهل و نیز وجه تمایز او از دختران مجرد است.همچنین شال سیاه گره شده دور کمر یک زن ترکمنی نشانی از باردار بودن اوست.
زن ترکمن و تقسیم کار
آخرین موضوعی که این مقاله به آن می پردازد نقش ها و وظایف زن در جامعه ترکمنی است.زن ترکمن در کنار پختن نان و غذا،دوشیدن گاو و گوسفند،چیدن و خشک کردن میوه،تمیز کردن پشم و نگهداری کودکان،برپا کردن خانه های قدیمی موسوم به "اُی" نیز از وظایف زن ترکمن است.گرچه امروز تعداد کمی از این تیپ خانه در ترکمن صحرا باقی است ولی در سبک زندگی سنتی ترکمن ها خصوصا در زمان کوچندگیشان برپا و جمع کردن این خانه های سیار کار زنان بوده است."اُی" اسکلتی چوبی دارد و گنبدی شکل است و با پوششی نمدی مسقف می شود.این خانه ها به دو بخش مردانه و زنانه تقسیم می شده و در مرکز نیز با محوریت اجاق،از میهمانان پذیرایی می شده است.یک سمت اُی متعلق به مردان و نیز محل نگهداری رختخواب و غله بوده و در بخش دیگر که قلمرو زنان بوده کار آشپزی و نگهداری کودکان نیز صورت می گرفته است.قالی بافی و نمدمالی نیز از دیگر کارهای زنان در ترکمن صحراست.آنها بیشتر جهیزیه خود را نیز از فرش می بافند و از نمد نیز برای پوشش زین اسب و نیز پوشاندن کف اطاق ها و سقف اُی بهره می گیرند.
این ملطب ابتدا در نشریه سپیده دانایی منتشر شده است.

حامیژه خانه اینترنتی حامد جلیلوند و منیژه غزنویان فارغ‌التحصیلان کارشناسی ارشد علوم اجتماعی، گرایش انسان‌شناسی از دانشگاه تهران است که در آن مقاله‌ها و نوشته‌هایشان را منتشر می‌کنند.

برای اطلاع از رزومه حامیژه، بخش «درباره ما» و برای ارتباط بخش «تماس با ما» را مطالعه فرمایید.