شب نشینی؛ فراغت خانگی شبانه اقوام

اگر بپذیریم که زبان، ظرف تفکر است، پس انسان ها درباره چیزهایی که واژه ای برای آن ندارند فکر نمی کنند و پیدایش هر واژه در هر فرهنگ، امری تصادفی نبوده و رد پایی از وجود یک واقعیت در آن فرهنگ است. همینگونه است وقتی که ما با واژه ساده و بسیار روزمره ای مانند "شب نشینی" مواجه می شویم. طبق آنچه پیش از این گفته شد، وجود این واژه می تواند گویای واقعیتی در فرهنگ ما، حتی شده در روزگار گذشته آن باشد. شب نشینی چیست و چرا به وجود آمده است؟ ساده ترین تحلیل از این واژه مرکب را از طریق تجزیه بخش های واژگانی آن می توان انجام داد: شب + نشستن. دور هم نشستنی که شبانه است. اسم عامی که برخلاف شب یلدا و شب قدر و امثال آن، به شب خاصی اشاره نداشته و کلیت شب را مدنظر دارد، شبی که هر یک از شب های سال می تواند باشد. هدف از این مجمع شبانه چیست؟ نه مثل عید نوروز: احیای یک سنت باستانی، نه مثل مراسم خواستگاری: انجام امری مهم، نه مثل مراسم ختم قرآن یا روضه: عبادت و انجام یک فریضه دینی، که نشستن، دور هم نشستن، همین! بنابراین فهم شب نشینی، در گرو فهم مفهوم شب و نیز دور هم نشستن است.

شب نشینی، زائیده روزگاری است که انسان ها برخلاف امروز، در هر 24 ساعت، هماهنگ با آهنگ طبیعت، دو نوع زندگی متفاوت را در "شب" و "روز" تجربه می کرده اند: زندگی روزانه که با کار، حضور در فضای عمومی و دوری از خانواده همراه بوده و زندگی شبانه که با استراحت، حضور در فضای خصوصی و نیز نزدیکی به خانواده تعریف می شده است. بنابراین در این فرهنگ، کار شبانه معنای چندانی نداشته و کلا شب، چهره فضای عمومی دگرگون شده و رو به تعطیلی می رفته است. برخلاف امروز که ما با کارهای شیفت شب، مغازه های شبانه روزی، فضاهای تفریحی شبانه، معابر دارای روشنایی در شب و... مواجهیم، در زندگی دیروز پدران و مادران ما تاریکی هوا و تعطیلی فضای عمومی باعث می شده که بسیاری از فعالیت های روزانه را نتوان شب انجام داد و همین آهنگ طبیعی، تفکیکی را بین فعالیت های روز و شب ایجاد می کرده است. برهمین اساس، شب، ماهیتا مفهومی فراغتی و استراحتی پیدا می کرده است. از طرف دیگر، ما مسئله کمبود امکانات فراغتی در فضای خانگی را داشته ایم، امکاناتی که امروز انواع و اقسام رسانه ها مانند تلویزیون، ماهواره، سی دی فیلم، اینترنت، مجله، روزنامه، بازی های رایانه ای و... برای زندگی مان فراهم کرده اند. به همین دلیل می بایست فضای استراحتی شب، با همان امکانات خانگی مدیریت می شده است. بنابراین، شب نشینی به عنوان یک شیوه فراغتی خانگی ایجاد می شود. شب نشینی، یک میهمانی سر زده غیرتشریفاتی است که به صورت خانوادگی انجام شده و آشنایانی را دربرمی گرفته که از نظر اخلاقی و نیز جغرافیایی، فاصله کمتری با هم داشته اند. شب نشینی ها اغلب با خوراکی های ساده ای همراه بوده اند که خود مسئله سر زده بودن آنها نیز این مسئله را تشدید می کرده است. در شب نشینی ها انواع فعالیت های فراغتی انجام می شده است. مسئله شب نشینی گرچه به زمان یا فصل مشخصی محدود نمی شده ولی در شب های زمستان، قوت بیشتری می گرفته که علت آن هم تاریک شدن سریع هوا و طولانی شدن شب ها بوده است. بسیاری از فرهنگ ها و اقوام ایرانی، از این الگوی کلی شب نشینی تبعیت کرده و مطابق ویژگی های فرهنگی خود، تغییراتی در آن داده اند. این تغییرات اغلب در خوراکی ها و نیز فعالیت های فراغتی شب نشینی های هر منطقه دیده می شود. در برخی روستاهای ترک و لر نشین بخش چادگان اصفهان چنین رسم بوده که در شب های زمستان، خانواده ها از پس از غروب تا پاسی از شب رفته دور هم جمع شده و گندم و شاهدانه و دانه کنگر می خورده اند. سیب زمینی تنوری و نیز نوعی شیرینی تهیه شده از سیب زمینی رنده شده و تخم مرغ و شکر نیز از دیگر خوراکی های شب نشینی های آنها بوده است. از مهمترین فعالیت های فراغتی انجام شده در این شب نشینی ها نشستن زیر کرسی و نیز تعریف قصه های قدیمی بوده است. (کتاب فرهنگ و زیست) مردم قزوین نیز در شب نشینی های خود از سیب زمینی آب پز و نخودچی و کشمش به عنوان خوراکی استفاده می کرده اند. در شب نشینی های آنها چنین مرسوم بوده که گاهی میهمان، شام خود را برداشته و عازم خانه میزبان می شده و دور هم شام می خورده اند. در این شب نشینی ها، مسن ترها برای جوان ترها از قصه های شاهنامه و امیرارسلان نامدار تعریف می کرده اند. تعریف چیستان و خاطره و شوخی و خنده از دیگر برنامه های این مجمع های شبانه بوده است. در مجالس شب نشینی بلوچ های ایران نیز مهمترین فعالیتی که صورت می گرفته کتاب خوانی و خصوصا خواندن کتاب های داستان بوده است. خواندن کتاب های ادبی مانند بوستان و گلستان سعدی و پندنامه عطار، کتاب های قصه و افسانه مانند داستان بهرام و گل اندام، یوسف و زلیخا وکتاب معروف به "کریما" از جمله آنها بوده است. در مراسم شب نشینی های بلوچ ها خصوصا در شب های طولانی زمستان، کسی که قصه خواندن خوب بلد است شروع به سخن می کند و با "هی والله" گفتن سایرین در نقاط حساس داستان، همراهی می شود. گاهی این داستان ها آن قدر طولانی می شوند که به نوعی سریالی اجرا شده و پس از چندین شب متوالی به پایان می رسند. (کتاب مقالات ایران شناسی)
امروزه شب نشینی ها نسبت به گذشته بسیار کمرنگ تر شده و شاید نشان آن را بیشتر در شهرهای کوچک بتوان گرفت، با این حال اشکال دیگری از آن را در برخی از مناطق می توان دید. به عنوان مثال، زنان کوهدشت (استان لرستان) به هنگام شب در کوچه ها و هر بار در جلوی درب خانه یکی از آنان جمع شده و ضمن نوشیدن چای دسته جمعی، به تعریف رویدادهای روز و درددل پرداخته و گاهی کاری از کارهای خانه را نیز به طور دسته جمعی انجام می دهند مثلا پاک کردن سبزی. مردان نیز گاهی چنین کوچه نشینی هایی دارند که مختص خودشان است. (گزارش مهرزاد غنی پور از کوچه نشینی های شبانه زنان کوهدشتی) با این حال، چنین اشکالی از شب نشینی، تفاوت هایی با اشکال سنتی شان دارند و آن، تغییر مکان از خانه به کوچه، از دست دادن ماهیت خانوادگی شب نشینی ها و ... است. گاه، میهانی های آیینی ویژه مناسبت هایی مثل شب یلدا نیز در زمره شب نشینی ها جای می گیرند. این مراسم گرچه بسیار شبیه شب نشینی های قدیم هستند اما بیشتر نوعی رفتار آیینی محسوب می شوند تا یک میهمانی اتفاقی سرزده با هدف سرگرمی.

همان طور که از مثال های بالا برمی آید، شب نشینی ها اغلب دو جزء ثابت دارند: خوراکی و نیز فعالیت های سرگرم کننده که اغلب داستان و شعر و خاطره و نیز بازی های گروهی ساده خانگی هستند. این مراسم اغلب با شادی و خنده همراه بوده و مکانیزم ترمیم انرژی از دست رفته روز محسوب می شده اند. همه این ویژگی ها باعث می شود که شب نشینی را از هم خانواده های فعالیت های فراغتی دانسته و نوعی کارکرد سرگرم سازی برای آن قائل باشیم، چرا که شادی، خوردن و نیز فعالیت های گروهی با هدف سرگرم شدن، همه عناصری است که ما در اوقات فراغت و سایر فعالیت های فراغتی نیز شاهد آن هستیم
این ملطب ابتدا در نشریه سپیده دانایی منتشر شده است.