تاتی؛ یادگاری از مادها

امروزه بخش هایی از تاریخ بشری هستند که هرچند اسناد و مکتوباتی از آنها دردسترس است اما اطلاع چندانی از آنها نداریم. علت این امر، ناتوانی ما در خواندن این متون است چرا که آنها به زبان هایی و با الفبایی نگاشته شده اند که برای ما آشنا نیست. این ما، نه تنها دایره پژوهشگران و زبان شناسان، بلکه سراسر ساکنان این کره خاکی را دربرمی گیرد. پس از فوت آخرین نفراتی که حامل این زبان بوده و به آن تکلم می کرده اند امروز دیگر خواندن آنها برای هیچ کس ممکن نیست. این فرآیند، تاحدی انسان را به یاد فرآیند انقراض گونه هایی از موجودات زنده و یا داستان های مربوط به از بین رفتن دایناسورها در هزاران سال قبل می اندازد. واقعیت این است که زبان ها نیز مثل موجودات زنده می توانند بمیرند و اصطلاح "مرگ زبانی" دقیقا به همین اتفاق اشاره دارد. مرگ زبانی تنها مختص تعداد محدودی زبان که ما اثرات مکتوبی از آنها کشف کرده ایم نمی شود بلکه هر ساله و هر لحظه در گوشه و کنار دنیا، زبان هایی هستند که با مرگ آخرین گویشورانشان برای همیشه خاموش می شوند، زبان هایی که هرگز اثر مکتوبی از خود برجای نگذاشته اند. این مسئله باعث شده که عزمی بین المللی جهت حفاظت از زبان ها شکل بگیرد، عزمی که باز برای ذهن، نگهداری از گونه های جانوری در معرض خطر را تداعی می کند. ازقضا برنامه بین المللی ای که به این منظور طراحی شده دقیقا چنین عنوانی دارد: برنامه زبان های درمعرض خطر! این سازمان در اولین گام خود، لیست تعدادی از این زبان ها را در سراسر دنیا منتشر کرد که از ایران نیز نام زبان طالشی در آن قرار داشت. زبان تاتی نیز وضعیتی مشابه تالشی دارد. این مقاله، به بررسی مسئله تات و زبان تاتی خواهد پرداخت.

مادها از اقوام آریایی ای بودند که پس از ورود به فلات ایران، در نواحی غربی آن ساکن شده و نخستین سلسله پادشاهی این کشور را در 550 – 701 پیش از میلاد تاسیس کردند. محل زندگی این قوم، منطقه ای موسوم به "پَهله" یا "فَهله" بود که شهرهای اصفهان، ری، همدان، نهاوندو آذربایجان امروزی را شامل می شد. مادها به زبان مادی صحبت می کردند، زبانی که ظاهرا سرنوشت آن پس از هخامنشیان در هاله ای از ابهام فرو رفت. تا اینکه طی چند دهه گذشته، توجه پژوهشگران به جمعیت های پراکنده ای در نیمه غربی کشور جلب شد که خود را "تات" می نامیدند. بررسی های بعدی نشان داد که محل امروزی این سرزمین های تات نشین تاحدود زیادی با محل حکومت ماد همپوشانی دارد. برخی شباهت های زبانی و واژگانی نیز بین تاتی و مادی وجود داشت که مجموعه این ها برخی پژوهشگران را برآن داشت که زبان تاتی را دنباله زبان مادی بدانند.
تات ها جمعیت های پراکنده ای هستند که تعداد زیادی از آنها در تاکستان واقع در استان قزوین و نیز خلخال واقع در استان اردبیل تجمع کرده اند. آنها همچنین در بخش هایی از آذربایجان شرقی، اردبیل، زنجان، گیلان، مرکزی، خراسان شمالی و قسمت هایی از شهرستان کرج واقع در استان تهران حضور دارند.
درخصوص پیشینه تات ها آنچه شایان توجه است معنی لغوی این واژه است. تات درحقیقت یک واژه ترکی است که حکومت های ترک ایران از آن برای نامیدن ایرانیانی استفاده می کردند که زبان ترکی نمی دانستند. از این جهت عده ای از کارشناسان، آن را لفظی تحقیرآمیز می دانند که از سوی ترکان به ایرانیان اطلاق می شده و از این جهت آن را با لفظ "بَربَر" که یونانیان برای مردم دیگر زبان ها به کار می بردند مشابه می دانند. با این حال این واژه امروز بار تحقیرآمیزی ندارد و برای نامیدن متکلمان به این زبان استفاده می شود. نکته ای که در مطالعات تات شناسی بر آن تاکید می شود این است که زبان تاتی، گویش های متعددی دارد، گویش هایی که ممکن است برای گویشوران سایر گویش های این زبان، سخت فهمیده شود.
بااین حال، وجه مشترک همه این گویش ها، تاریخ مشترک و اقلیت واقع شدنشان در حکومت ترکان بوده است. سال ها مجاورت جغرافیایی، ارتباط با هم و نیز ریشه تاریخی مشترک، از جمله مواردی است که می تواند تشابه هایی را در ساختار گویش های فعلی تاتی برجای گذاشته باشد. این مسئله ایست که به مطالعات زبان شناسی تطبیقی نیاز دارد و هم اکنون جای آن خالی است.
طی سال های اخیر، بحث های بسیاری درخصوص اینکه آیا جمعیت تات ها را می توان یک گروه قومی نامید یا خیر، درگرفته و موافقان و مخالفان این مسئله، استدلال هایی ارائه داده اند. عده ای با توسل به مباحث جامعه شناختی، برای قومیت، اشتراک افراد و گروه ها در چند فاکتور از جمله لباس، آرایش، تاریخچه، آداب و رسوم مشترک، نیا و جد، زبان و... را یاد کرده و با توسل به آن می گویند که تات ها در همه این فاکتورها با هم اشتراک ندارند و بنابراین نمی توانند یک قوم باشند، اما درمقابل، عده ای از تات زبان ها خصوصا نسل تحصیلکرده شان، در کنار اینکه خود را با نام شهرشان مثلا اشتهاردی یا تاکستانی می خوانند، خود را وابسته به گروه بزرگتری به نام تات نیز می دانند اما این مسئله در بین نسل های قدیمی تر عمومیت ندارد. عده ای در این رابطه می گویند که ویژگی های دنیای مدرن می تواند منجر به خودآگاهی و شکل گیری قومیت های جدیدی شود که تات ها از نمونه های آن هستند.
***
اما مهمترین مسئله ای که امروز درخصوص تات ها باید به آن اشاره کرد مسئله زبان آنها و آینده نامشخص پیش روی آن است. تات ها در طول تاریخ و در سخت ترین شرایطی که تحت فشار حکومت های ترک زبان و زبان ترکی (به عنوان زبان غالب و رسمی) بوده اند به شکلی بسیار محتاطانه، خود را حفظ کرده و در طول هزاران سال، آن را به نسل امروزشان رسانده اند. این درحالی است که بسیاری از نسل های جدیدتر، به تاتی در حد یک زبان مادری مسلط نیستند و یا تحت تاثیر فشار زبان فارسی به عنوان زبان غالب، آن را زبانی نامطلوب و پست می دانند. به همین دلیل، از یادگیری و حتی انتقال آن به نسل های بعدی خود اجتناب می کنند. اینگونه است که خطر بسیار جدی ای امروز این زبان کهن ایرانی را تهدید می کند.
این ملطب ابتدا در نشریه سپیده دانایی منتشر شده است.