حیوانات خانگی و مسائل پیش رو

بسیاری از ضرب‌المثل‌ها و مفاهیم کنایی ما حیوانی هستند، شخصیت بعضی از داستان‌ها و آثار کلاسیک ادبیاتمان حیوان‌ها هستند، در کارتون‌ها و انیمیشن‌هایی که کودکان ما با آنها مفاهیم فرهنگی را می‌آموزند و یا بسیاری از اسباب‌بازی‌ها و عروسک‌های آنها نیز حیوانات، حضوری پررنگ دارند. در شهرها و کلانشهرهای چندمیلیون نفری که به عنوان مکان‌های امنی برای مقابله با خطرات و ناملایمات طبیعی ساخته شده‌اند و قاعدتا حضور عناصر طبیعی در آنها به حداقل رسیده ، ما با باغ‌وحش‌ها و آکواریوم‌ها و حیوانات تاکسی‌درمی شده در گوشه‌گوشه فضاهایمان مواجهیم و تماشای فیلم‌های مستند حیات‌وحش نیز یکی از تمایلات فرهنگی مشترکمان محسوب می‌شود. همه این‌ها گویای آنند که حیوانات همچنان اهمیتی اساسی در زندگی ما دارند، اهمیتی که امروز، به مراتب بیشتر از تامین نیازهای اساسی و پایه‌ای زندگی روزمره است. آنها همان‌طور که شکممان را سیر می‌کنند و تنمان را می‌پوشانند، بخشی از ساختار ذهنی‌مان را هم شکل می‌دهند و به طوری مداوم، به ما می‌آموزند. این یادداشت، گذری بر مسئله حیوانات خانگی خواهد داشت که یکی از مهمترین نمودهای علاقمندی انسان‌های مدرن به این همراهان همیشگی خود است.

نگهداری از حیوانات اهلی در فضای خانگی، مسئله جدیدی نیست. مرغ، خروس، گاو و گوسفند، از سال‌ها پیش تاکنون، هم‌خانه‌های انسان هستند ولی شاید نتوان این شیوه از هم‌خانه شدن را با شیوه‌های رایج آن یکی دانست چرا که نگهداری این حیوانات و مراقبت از آنها در شیوه سنتی، بیشتر به جهت منفعت مادی‌ای بود که به صاحبشان می‌رساندند. آنها عموما یکی از منابع تامین‌ غذای خانواده محسوب می‌شدند اما در شیوه مدرن افراد نه تنها از این رابطه، نفع اقتصادی و غذایی نمی‌برند بلکه هزینه‌هایی نیز برای آن می‌پردازند. این مدل نگهداری از حیوانات را می‌توان تاحدودی با "کفتربازی" یا نگهداری از مرغ عشق و قناری در گذشته کشور خودمان مقایسه کرد. شیوه‌ای که حیوانات، به عنوان ابزاری برای سرگرمی استفاده شده و نقش فراغتی داشتند. اما آنچه در ادبیات امروز از آن تحت عنوان حیوان خانگی (pet) یاد می‌شود بیشتر به چند نوع خاص از حیوانات اهلی‌شده اشاره دارد. موش، گربه، سگ، خرگوش، ماهی و پرندگان اغلب در این دسته قرار می‌گیرند. صاحبان این حیوانات، مبالغی از پول خود را صرف تغذیه، بهداشت و نیز تفریح این حیوانات می‌کنند و زمانی از روز خود را برای بازی کردن با آنها اختصاص می‌دهند بی آنکه نفعی را از آنها بطلبند. در وهله اول به نظر می‌رسد که افراد با نگهداری از این حیوانات نیز قصد پر کردن زمان‌های خالی و فراغتی خود را دارند. بازی کردن با این حیوانات باعث شادی صاحبانشان می‌شود و برای بسیاری از افراد لذت‌بخش است. اما در کشورهای مختلف، نگهداری از حیوانات خانگی به یکی از نگرانی‌های اساسی اندیشمندان تبدیل شده و بحث‌هایی را در سطح کلان جامعه ایجاد کرده است. بروز چنین واکنش‌هایی نشان می‌دهد که بحث حیوانات خانگی در زندگی امروز نمی‌تواند مانند سابق، صرفا یک نقش فراغتی حاشیه‌ای تلقی شود و می‌بایست دنبال دلایل جدی‌تری برای علاقمندی به آنها بود. امروزه برخی حیوانات خانگی دارای شناسنامه هستند، شناسنامه‌هایی که هنگام ورود و خروج از مرزهای برخی کشورها حتما توسط ماموران کنترل می‌شوند تا از هویت و سلامت این حیوانات اطمینان حاصل شود. تاریخ تولد بعضی از این حیوانات، ثبت شده و جشن‌های تولدی برایشان گرفته می‌شود. برخلاف سابق که افراد به هنگام مسافرت یا غیبت چند روزه از خانه، سرکشی به گل‌ها و حیوانات را به یکی از آشنایان می‌سپردند امروزه سفر کردن، یکی از حقوق حیوانات خانگی است و اغلب آنها همراه صاحبان خودشان و به عنوان یکی از اعضای خانواده به سفر می‌روند. حتی برخی هتل ها نیز امکانات مخصوصی برای نگهداری از این حیوانات درنظر گرفته‌اند. صاحبان این حیوانات برای شاد کردن آنها خوراکی‌های مورد علاقه‌شان را خریداری می‌کنند و روزانه آنها را برای گردش و هواخوری به پارک می‌برند تا در فضای بسته خانه یا آپارتمان، افسرده نشوند. حتی گروه‌هایی برای جلوگیری از خشونت علیه این حیوانات تاسیس شده و حقوق آنها را به صاحبانشان گوشزد می‌کند. در بسیاری از مجله‌ها و کتاب‌ها مطالبی درخصوص شیوه‌های نگهداری بهتر این حیوانات درج می‌شود که برای مردم خواندنی است. همه این مسائل باعث شده که عده‌ای از کارشناسان، ابراز نگرانی کنند که حیوانات خانگی دارند به رقیب جدی کودکان در زندگی‌های خانوادگی مدرن تبدیل می‌شوند؛ زندگی‌هایی که گرچه تمایلی به بچه‌دار شدن ندارند اما تنهایی مدرن و خلا ناشی از نبود هم‌دم را نیز نمی‌توانند تحمل کنند. در این‌جا حیوانات خانگی، می‌توانند نقش یک جایگزین کم‌هزینه‌تر و به‌صرفه‌تر را ایفا ‌کنند. آنها همچنین می‌توانند برخی از خلاهای زندگی افراد سالمند و معلول را پر کرده و کمک‌حالشان باشند.
مسئله حیوانات خانگی در کشور ما از جهاتی با این مسئله در سایر کشورها خصوصا کشورهای اروپایی و آمریکایی متفاوت است. این تفاوت، یکی در الگوی نگهداری از این حیوانات و دیگری در اهداف و دلایل این علاقمندی است. الگوی غربی همزیستی با حیوانات خانگی گرچه در مواردی در کشور ما نیز دیده می‌شود اما هنوز عمومیت پیدا نکرده است. حیوان خانگی برای بسیاری از افراد همان پرنده‌های قفسی، ماهی‌های آکواریومی و جوجه‌های رنگی است که در فضاهایی جداگانه و مختص خودشان زندگی می‌کنند و صرفا جایگاه یک حیوان تزئینی را نیز دارند. حتی در مواردی هم که نگهداری حیوانات خانگی با مدل غربیش صورت می‌گیرد گرچه ظاهر امر یکی است اما نمی‌توان آنها را دقیقا یک فعالیت مشابه دانست. همان طور که گفته شد نگهداری از حیوانات خانگی در غرب، پاسخ به نوعی نیاز تنهایی است و در کشور ما بیشتر نشانی از دارا بودن سبک زندگی مدرن. بنابراین، این دو فعالیت در یک راستا قرار ندارند.
این شیوه متاخر همزیستی با حیوانات خانگی، در کشور ما مشکلات و مسائل بسیاری ایجاد کرده است. نمونه بارز این قضیه را در مورد سگ می‌توان دید که طبق اعتقادات اسلامی، ارتباط با آن، تابع قواعد خاصی از جمله رعایت فاصله و مسئله نجس و پاکی است. نگهداری این حیوان چه در فضای خانگی و چه در فضای عمومی، با مخالفت‌ها و بحث‌های بسیاری همراه است. این مسئله در سطح خرد، گاه روابط خانوادگی را متشنج و رفت‌و‌آمدهای فامیلی را با چالش مواجه می‌کند و در سطح کلان، به دلیل فقدان بسترهای فرهنگی و نیز قانونی لازم، حوزه‌ای مبهم و بنابراین، پرتنش می‌سازد. از این‌رو یکی از مسائل اجتماعی مهم امروز جامعه ما محسوب می‌شود.
این مطلب ابتدا در ماهانمه سپیده دانایی منتشر شده است.