حامیژه

- حرف اول همه ما از زمان کودکی خود تصاویر مختلفی را به یاد می آوریم که علی رغم تفاوت هایشان، در یک چیز مشترکند و آن، حضور "بازی" در عالم تجربه های کودکانه همه ماست. بازی از بهترین عرصه های نمود هر فرهنگ است و علی رغم اینکه در همه فرهنگ ها حضور دارد در هرکجا چهره ای به خود می گیرد که متفاوت از دیگری است. به راستی بازی چیست و چراانجام می شود و هر فرهنگ، چه نیازی به آن دارد، بازی ها را چگونه می توان طبقه بندی کرد ؟ این ها سوالاتی است که این مقاله قصد پاسخ دهی به انها را از خلال نظریه ها و یافته های اندیشمندان در طی تاریخ دارد. ادامه مطلب

حرف اول- آیا تکرار مدام یک عنصر در یک کلیت،امری اتفاقی و بی معناست؟ "از آب گل آلود ماهی می گیره،آب نمی بینه وگرنه شناگر ماهریه،آب رفته به جوی برنمی گرده، آب ها از آسیاب افتاده، جایی نمی خوابه که زیرش آب بره،آب زیر کاهه،از آب آب تکان نخورد،طرف آب به آب شده ،به آب نرسیده لباسش رو درمیاره،با آبکش آب میاره،آب از دستش نمی چکه،از آب کره می گیره،پوستش آب انداخته، دست و روش را با آب آلوچه شسته،آب را آب می کشه،آب که از سرگذشت چه یک وجب چه صد وجب،مثل آب می ره اما مثل ریگ زمینه..." اینکه فرهنگ ایرانی برای بیان مسائل و نقدهای خود تا این حد از آب استفاده می کند به چه معناست؟ انسان شناسان معتقدند تمام تکرارها در یک فرهنگ، معنی دار بوده و باید فهمیده شود.آب در اسطوره های ما به شکل آناهیتا،الهه آب جلوه گر می شود.در مذهب ما و واقعه عاشورا تاکید خاصی بر آن و تشنگی یاران حسین می گردد.نظریه استبداد شرقی،ایجاد حکومت های مستبد در تاریخ ایران را نیز به همین بحث بی آبی و ضرورت استخراج،انتقال و مدیریت تقسیم آن ربط می دهد.رد پای آب را در جای جای فرهنگ ایرانی می توان جستجو کرد،از جمله آنها شیوه های مختلفی است که مردم این دیار برای جمع آوری و مصرف آن اندیشیده اند. ادامه مطلب

حرف اول- فصل‌ باران، هنگامه نبرد "تیشتر" ایزد باران با "اپوشه" دیو خشکسالى‌‌ است و ایزد باران‌ با شکست‌ دیو خشکى‌، خاک‌ را خرمى‌ و مردم‌ را روزی‌ مى‌بخشد. از زمان شکل گرفتن این اسطوره اوستایی تا به امروز هنوز آب، مسئله مردم این سرزمین است. فلات ایران با موقعیت جغرافیایی خاص خود سرزمین خشکی است که متوسط بارندگی آن از متوسط جهانی کمتر است و نیز میزان تبخیر آن بسیار بالاست چنانکه 60 درصد از بارشش تبخیر می شود. ولی پراکندگی بارش در ایران نیز یکسان نیست و بر این اساس می توان آن را به دو نیمه شرقی کم باران و غربی پر باران تقسیم کرد. این تفاوت بارش در فرهنگ مردمان دو نیمه نیز نمود دارد. از اسطوره نبرد تیشتر و معابدهای آناهیتا ایزدبانوی آب، و نیایش و قربانی برای او گرفته تا ضرب المثل ها و قصه های عامیانه همه گویای این است که همیشه این مردم در پی آب بوده اند. اما مردمی ترین آن در مراسم "باران خواهی" و "طلب آب" جلوه می کند. مراسمی که در گوشه گوشه این سرزمین مرسوم است. ادامه مطلب

حرف اول- مارگارت مید یکی از بزرگترین زنان انسان شناسی است که با سفر به منطقه "ساموا" و وصلت با بومیان،ضمن تجربه ی شیوه دیگری از زندگی توانست اطلاعات ارزشمندی پیرامون فرهنگ آنها جمع اوری کند که پایه ی بسیاری از قطعیت های رایج زمانش را لرزاند.مید طی سال پژوهش دریافت در منطقه ی "آراپش" مردان و زنان هر دو به تیپ شخصیتی ای تعلق دارند که ما انرا "زنانه" می نامیم، مردم "موندوگومور" نیز هیچ ادراکی از یک معیار دوگانه نداشتند و از هر دو جنس انتظار رفتاری مردانه می رفت ،سرانجام او مردم "چامبولی" را هم اینگونه توصیف کرد: زنانی پرخاشگر،نان آور و ساده پوش و مردانی حسود و بیکار و ترشرو که بیشتر وقت خود را صرف آرایش و رقص و بگومگو در خانه می کنند.گرچه امروزه برکار مید،انتقاداتی وارد شده ولی کار او نشان داد که زن بودن و مرد بودن تعاریف متنوع دیگری هم داشته و دارند که دست کم به اندازه تعریف های ما قطعی فرض می شوند حال انکه همه آنها فوق العاده نسبی اند.اوکتاو پاز می گوید:"هر فرد یگانه است و بیشمار افرادی که نمیشناسدشان" و اکنون من می خواهم بگویم:زن نیز مفهومی یگانه است و بیشمار مصادیق متنوعی دارد که نمی شناسدشان...از این دست است وقتی که در مورد زن در قومیت ها صحبت می کنیم و حتی زن در یک قومیت مشخص.آنچه این مقاله قصد بررسی آن را دارد جایگاه زن در جامعه قومی ترکمن هاست. ادامه مطلب

مقدمه: پسرک کوچک خانقاه که دیروز حین زورو بازی هایش ناغافل توی شیشه قدی خانه خودش را آش و لاش می کرد و یا به دور از چشم برادر بزرگش همراه سایر پسربچه ها در ساحل انزلی باقلا می فروخت، امروز پای همه نامه های دانشکده علوم اجتماعی امضا می کند :"مدیر گروه انسان شناسی".دانش آموز دیروز دبیرستان شاپور رشت که زمانی مثل همه بچه ها پول تو جیبی یا راه خانه اش را گم می کرد امروز در آستانه بازنشستگی،وقتی از خودش حرف می زند می گوید:"هیچ چیز را گم نمی کنم،حتی خودم را.خیلی دیر گم می شوم،خیلی زود خودم را پیدا می کنم." از 18 تیر 1318از خلخال، آمد و آمد و آمد تا آذر 1385 در دانشکده علوم اجتماعی با ما تقاطع پیدا کرد.به بهانه نخستین مصاحبه پرتال،در اطاقش و پشت میز کار صادق هدایت نشستیم .در حالی که لیوان بزرگ چایی کمرنگش را به همراه کشمش های " غسل داده شده غیرخیابانی " می خورد با شور یک پدربزرگ، از توی میلش عکس های نوه هایش در آن سوی دنیا را نشانمان داد،شعر خواند و از چیزهایی به جز نام رشته و دکترا و استادان جدید و هزار یک مشکل دیگر حرف زد.در لابراتوار کوچک انسان شناسی زیستی که حاصل 24 سال دوندگی اش است روبه روی قفسه ای که چند تکه از فسیل جمجمه انسان های گذشته را نمایش می داد نشستیم و هر چه در سر داشتیم به صفحه کاغذ ریختیم و او سه ساعت و نیم حرف زد ؛بی آنکه به ساعت نگاه کند یا حتی خمیازه بکشد! و ما تازه آنجا بود که فهمیدیم اصغر عسکری خانقاه،موسیقی هم می داند،روزنامه نگاری خوانده،دو کتاب شعر دارد و عاشق نقاشی است و... انگار راست می گوید او که " اینجا جای غریبی است"و به قو.ل بزرگی،"ما با هم غریب نه که غریبه ایم اینجا!" ادامه مطلب

"او همسر یکی از چهره های ماندگار امسال است." این شاید رایج ترین و در عین حال بی معنی ترین عبارت در معرفی "امیلیا نرسیسیانس" باشد.اویی که فردای روز انتخاب شوهرش به عنوان چهره ماندگار، گرچه خیلی خوشحال و سرحال بود ولی از یک چیز کمی دلخوری داشت ، سوال خبرنگاری که احساسش را در مورد همسری با یک مرد ماندگار پرسیده بود؛مردی که گرچه امروز برای ایران یک چهره ماندگار شده ولی برای همسرش همیشه "کارولوکس" بوده است.نرسیسیانس به این قرن خوش بین است و می گوید:" در قرن 21 دیگر باید به این وضعیت پایان دهیم .من درس نخوانم که یک وزیر بیاید و من را بگیرد.زن ما باید یاد بگیرد که روی پای خودش بایستد و نخواهد که مثل یک خزنده به یک مرد بچسبد!"و خودش ترجمه عملی این آروز است؛فردی که به قول خودش همه شرایط را برای حاشیه نشینی داشته :" من زن بودم و ارمنی، که این هر دو خودش مرا به انزوا می کشاند. با علایم متفاوتی که به من می چسبانند طبیعتا منزوی تر از یک دختر فارس می شوم." و امروز عضو هیات علمی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران است. ادامه مطلب

مقدمه - معرفی او کار مشکلی است.از کدام ابراهیم فیاض باید گفت ؟ استادی که هرگز حضور و غیاب نمی کند ولی همیشه کلاس هایش مملو از دانشجو است؟ پدری که وسط یکی از صفحات پاکنویس مقاله اش نقاشی کودکانه ای از یک گلدان است که نه پاک شده و نه نقاشش مورد شماتت قرار گرفته؟ مردی که به قول خودش ضد شیمی است ولی همسری شیمی دان دارد؟ استاد دانشگاهی که در همین مصاحبه تصریح می کند:"رک بگویم، روشن فکری ای که الان در حوزه علمیه قم هست جای دیگر نیست! " از کدام دکتر فیاض باید گفت؟او در بیان خودش می گوید:"در کودکی هیچ درختی نبود که تسخیرش نکرده باشم.از همه درخت ها بالا می رفتم. پدرم صادق بود مثل خودم و مادرم همتش بالا بود.از بچگی می گفت :"این قدر جلو برو که به جاپایت هم کسی نرسد!" همیشه کتاب های دایی ام را مصادره می کردم،امروز دیگر در خانه ام جایی برای کتاب چیدن نمانده است.معلم های خوبی داشتم و به دلیل ارتباط با همین معلم ها بود که من به معلمی افتادم! همیشه به بچه ها می گویم که زندگی را بچسبید.اگر زندگی تان درست باشد دانشگاه و درستان هم درست می شود. ادامه مطلب

وبلاگ که از آن با عنوان هسته اولیه ژورنالیسم مدرن و یا نوعی روزنامه نگاری پست مدرن نام برده می شود رسانه ای است که در آن نویسنده وسردبیر ومدیرمسئول همه یک نفر می باشد!نخستین وبلاگ را "دیوید واینر" ساخت که نام ان SCRIPTING NEWS بود. در ابتدای سال 1999 تنها 23 وبلاگ روی اینترنت بود که در ماه های بعدی،تعداد بلاگرها به میلیون ها نفر در سراسر دنیا رسید.دو سه سال پس از روی کار امدن نخستین وبلاگ در دنیا،پدیده وبلاگ نویسی با وبلاگ"سلمان" وارد ایران شد.. ادامه مطلب

حرف اول - در گذشته های نه چندان دور تصور می شد که در یک فرآیند ارتباطی،آنچه اتفاق می افتد ساختن یک پیام توسط فرستنده و فرستادن آن از طریقی به گیرنده است،گیرنده ای که آن را مانند یک محصول کادوپیچ شده تماما گرفته، بازش کرده و عینا درکش می کند ولی امروز کارشناسان معتقدند فرآیند ارتباط به همین سادگی ها هم اتفاق نمی افتد به این معنی که یک فرستنده،در متن فرهنگی خود و با توجه به نشانه های آن،پیامی را ساخته،بسته بندی کرده و برای فرستنده می فرستد.آنها می گویند در این بین حتی اگر از تاثیر پارازیت های محیطی و نیز خود وسیله انتقال پیام بر پیام،صرف نظر کنیم نمی توانیم منکراین قضیه شویم که فرستنده،انسانی است با متن فرهنگی خاص خود که شامل سن و جنس و قومیت و طبقه اقتصادی و تحصیلات و... است و گیرنده نیز انسان دیگری که احتمالا متعلق به متن دیگری است. ادامه مطلب

این مقاله برای اولین بار در ماهنامه "سپیده دانایی" منتشر شده است. اقوام نیز مانند دیگر پدیده‌های انسانی در گذر زمان دستخوش تغییراتی از جمله در نام خود می‌شوند اما اولین اشاره‌ها به لرها را می‌توان در متون تاریخی و جغرافیایی قرن 4 ه‍.ق. در واژه‌هایی مثل "اللّریه"، "لاریه"، بلاد اللور" و "لوریه" یافت. با این حال برای یافتن اولین اظهار نظرها پیرامون وجه تسمیه لر باید تا قرن هشتم پیش آمد. حمدالله مستوفی در تاریخ گزیده می‌نویسد: "در زبده التوارخ آمده است که وقوع [این اسم بر آن] قوم، بوجهی گویند از آن است که که در ولایت مانرود دهی است که آن را "کُرد" خوانند و در آن حدود، بندی که آن را به زبان لُری "کول" خوانند و در آن بند، موضعی که آن را " لُر" خوانند. چون اصل ایشان از آن موضع برخاسته‌اند، از آن سبب ایشان را لُر خوانده‌اند. وجه دوم آن که به زبان لُری کوه پر درخت را لِر گویند، بکسر راء. به سبب ثقالت ری کسره لام را به ضمه بدل کردند و لُر گفتند. ادامه مطلب

- حرف اول تا پیش از تولید و گسترش رسانه ها، داشته های فرهنگی هر منطقه ای بیشتر به خودش تعلق داشت و آمیختگی به مراتب کمتری را با عناصر فرهنگی سایر مناطق تجربه می کرد. به همین جهت، اشکال متنوع تری از همه چیز وجود داشت، هنوز وقتی که از روستایی به روستای دیگر می رفتی گوناگونی لباس ها و شیوه معماری و غذا و زبان بارز بود و حتی گونه های مختلفی از شیوه های گذران اوقات فراغت وجود داشت. بازی های محلی در چنین فضایی، از پویایی و تنوع بسیاری برخوردار بودند و جای تامل و بررسی بسیار داشتند اما در زندگی امروز و تحت تاثیر عوامل مختلفی ( که البته رسانه، یکی از مهمترین آنهاست) بازی های محلی نیز مثل لباس ها و زبان ها و معماری ها و صنایع دستی محلی کمرنگ شده و حتی در مواردی کاملا از یاد رفته اند. بازی های محلی در زندگی امروز چه جایگاهی دارند و چرا؟ این ها سوالاتی است که مقاله حاضر درصدد پاسخگویی به آنها برمی آید. ادامه مطلب

ایران،کشوری چندفرهنگی است که تنوع قومی و زبانی، یکی از ویژگی های شاخص آن است.امروزه قومیت های مختلفی در پهنه جغرافیای وسیع این کشور زندگی می کنند که هریک با فرهنگ خاص خود نقش به سزایی در تاریخ و نیز شکل گیری فرهنگ ایرانی داشته اند.یکی از این قومیت ها لرها هستند که برخلاف کردها و ترک ها،تنها در مرزهای سرزمینی ایران ساکن بوده و بیشتر در غرب کشور حضور دارند.لرستان،خوزستان ،چهارمحال و بختیاری،کهگیلویه و بویراحمد و تا حدودی همدان، ایلام و قزوین از جمله استان هایی هستند که لرها در آنها سکونت دارند.این مقاله قصد دارد گوشه هایی از تاریخ این قوم را نیز بررسی نماید. ادامه مطلب

- حرف اول بازی های محلی، بخشی از هر فرهنگ محسوب می شوند که متناسب با وضعیت اقلیمی و فرهنگی هر منطقه طراحی شده اند و همین هماهنگی و همراهی با جغرافیا و فرهنگ، رمز ماندگاری انها تاکنون بوده است. درست است که برخی بازی های محلی در بیشتر نقاط ایران مشاهده می شوند و حالتی کلی تر دارند اما بازی های بسیاری نیز وجود دارند که خاص هر منطقه بوده و در سایر نقاط کشور دیده نمی شوند. مطالعه و معرفی این بازی ها از آن جهت حائز اهمیت است که می تواند هم به ما دانشی درخصوص داشته های فرهنگی مان بدهد و هم مهمتر از آن، فرصتی فراهم کند که با کسب آگاهی بتوانیم در زندگی امروز خود و کودکانمان از انها استفاده کنیم و از شادی و نشاطی که بخش جدایی ناپذیری از این بازی هاست بهره مند شویم. این مقاله به معرفی چند بازی محلی از 3 استان کشور می پردازد. ادامه مطلب

مقدمه تاسوعا و عاشورا از مهمترین مراسم عزاداری مذهبی است که هر بخش از گستره فرهنگی شیعه به طریقی خاص خود بزرگش می دارند.از این رو امروز شیوه های عزاداری و مناسک متنوعی در زمینه عاشورا در جای جای کشورمان وجود دارد اما آنچه در اینجا قابل بررسی است مراسم عزاداری به ظاهر بی ربطی است که نه مصادف با این مناسبت ها برگزار شده و نه نامی از شخصیت های کلیدی عاشورا در میان آنهاست اما بررسی های دقیق مردم شناسی نشان می دهند که ساختار حاکم بر آنها دقیقا از واقعه کربلا الگوبرداری شده اند.از جمله این ها این مراسم،"قالی شویان مشهد اردهال" است که محل شهادت پسر امام پنجم شیعیان محسوب شده و پیرامون آن داستان های زیادی وجود دارد،داستان هایی که منابع تاریخی صحت ادعاهای آنها را تایید نمی کنند. ادامه مطلب

مقدمه رویدادهای تاریخی چنانچه با باورهای مردم درآمیخته باشند دیگر رویداد تاریخی صرف نخواهند ماند و مردم به مناسبت هایی آنها را بازتولید می کنند بخصوص اگر این رویدادها رنگ دین و اعتقادات را هم داشته باشند. محرم از این دست رویدادهای تاریخی است که با جان شیعه پیوند خورده و هر گروهی از شیعیان در قالب آیین های مختلفی به بازتولید آن می پردازند. یکی از کهن ترین این آیین ها "نخل گردانی" است که در این نوشته به اختصار به آن می پردازیم. پیشینه نخل گردانی آنچه از اسناد تاریخی در دست داریم نشان میدهد که اطلاق واژه نخل به تابوتواره های مذهبی به دوره صفوی بازمی گردد اما رسم گرداندن تابوت و نشانه هایی مانند نخل به دوره های پیش از صفوی باز می گردد و وجود مراسمی از این دست در میان شیعیان عراق قرن پنجم هجری روایت شده است ادامه مطلب

این مطلب در ضمیمه هفته نامه حدیث قزوین منتشر شده است. اولین بار سر کلاس های دانشگاه بود که از استادم دکتر فیاض شنیدم جامعه ایران دچار فقر خیال یا به اصطلاح خودش "مفت خوری تخیل" شده و این تا حدی ریشه در بازی های دوران کودکی ما دارد که از قصه به سمت کارتون آمده ایم ؛ قصه ای که در آن می بایست تمام شخصیت ها، فضاها و اتفاقات را خودت در ذهنت می ساختی و می پرداختی تا کارتونی که در آن همه چیز آماده است. بعدها در کلاس سارا شریعتی اعتراض کردم که چرا باید "مدینه فاضله" افلاطون یا "شهر خدا"ی توماس مور در حالی که امروز به جای جایشان نقد وارد است؟ ادامه مطلب

مقدمه : دریا،رود،جنگل،شالیزار،کوه . این ها عناصری هستند که انسان را به یاد گیلان می اندازند.منطقه ای با مردمی که تاریخ و زبان و لباس و مناسک و باورها و حتی غذاهای خاص خود را دارند.موسیقی نیز یکی از مجموعه نظام های فرهنگی است که کلیتی به نام گیلان را بازنمود می کند.ترانه هایی که کودکان در بازی هایشان می خوانند،لالایی های مادران و آواز زنان شالیکار از فراسوی جلگه های گیلان و صدای سرنا و کمانچه در مراسم شادی و کرنا در روزگاران غم و هزاران نغمه و نغمه و نغمه دیگری که از مردمان گیلان زمین و در گوشه گوشه این سرزمین می توان شنید.ازکوه نشینان طالشی در غرب تا گیله مردان جلگه نشین و دیلیمیان کوه نشین در شرق ادامه مطلب

موسیقی به لحظه لحظه زندگی اقوام ایرانی گره خورده است و فرهنگ لر نیز از این قاعده مستثنی نیست. زندگی مردم لر از تولد تا مرگ سرشار از موسیقی است، از مراسم انتخاب نام نوزاد، لالایی هایی که مادران برای کودکانشان می خوانند، ترانه های کار و موسیقی های رقص تا موسیقی خاص مراسم سوگ. موسیقی لری را از لحاظ کاربرد آن می توان به موسیقی های کار، کوچ، مذهبی، سوگواری، رقص، لالایی، حماسی و عاشقانه تقسیم بندی کرد ادامه مطلب

- حرف اول: در جنوب کوه الوند و در گوشه ای از استان همدان،منطقه ایست که مردم آن به زبان های فارسی،لری،لکی،کردی و مخلوطی از این ها صحبت می کنند.این سرزمین،مدفن یکی از پیامبران بنی اسرائیل به نام "حبقوق" است که نامش در تورات هم ذکر شده است.این شهر همچنین آرامگاه یکی از شعرای نامی ایران به نام "رضی الدین آرتیمانی" است که ساقی نامه او با مطلع: "الهی به مستان میخانه ات به عقل آفرینان دیوانه ات" از مهمترینن ساقی نامه های ادبیات فارسی محسوب می شود.این سرزمین که "تویسرکان" نام دارد از دیرباز جزء بزرگترین صادرکننده های گردوی کشور بوده است.آنچه در ادامه می آید گذری بر مراسم مربوط به عید نوروز در این خطه از ایران است. ادامه مطلب

- حرف اول: مراسم سال نو در تک تک مناطق ایران علی رغم تشابهات بسیارش، تمایزاتی نیز دارد.میل به نو شدن،احترام به بزرگترها،یاد مردگان و دید و بازدید،مخرج مشترک تمام مراسم های نوروز در جای جای ایران است ولی تفاوت های جغرافیایی،تاریخی و فرهنگی جلوه های خاصی به این مراسم در هر منطقه داده است.از جمله مراسم "قاشق زنی" که در قزوین و چند استان کشور دیده می شود و مراسم "پنجاه به در" که خاص این شهر است.آنچه در ادامه می آید مروری بر رسوم خاص قزوینی ها در روزهای نوروز است. - پیشواز نوروز: آنچه در برخی استان های کشور با نام نوروز خوانی معروف است و در تویسرکان با عنوان "کوسه و زن کوسه" نامیده می شود در قزوین قدیم نیز به شکل دیگری وجود داشته است. ادامه مطلب